Ыдыктыг Библия: 2 Чылдар
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-09-07T22:35:50.461884+00:00

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия

1. Ыдыктыг Библия

1. 2 Чылдар

1. Тайылбырлыг Словарь

2. Библейжи Эге Хемчеглер Таблицазы

3. Карталар

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия
тыва дылда

Бирги үндүрүлге

Саналдар чоргузар адрес: ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-163-7

© Институт перевода Библии, Москва, 2011

Эге сөс

Эргим номчукчулар! Силерниң мурнуңарда – Библия деп ыдыктыг номналдың тыва дылче бүрүн очулгазының баштайгы үндүрүлгези.

Библия деп чүл?

Библия болза янзы-бүрү шажын-чүдүлгелиг улустуң санап турары-биле, кижи төрелгетенниң төөгүзүнде эң өндүр улуг номнарның бирээзи. Библия – «номнар» дээн грек сөстен укталган, христиан чаңчылда (база чамдык кезектери-биле иудей болгаш мусульман чаңчылдарда) Ыдыктыг Бижилге деп хүлээп көрүп турар номнар чыындызы-дыр.

Библия ийи кол кезектен тургустунган:

1) Эрги Чагыг-керээ. Бо 39 номдан тургустунган чыынды Христостуң төрүттүнериниң оранчок мурнунда муң ажыг чыл дургузунда эрте-бурунгу еврей болгаш арамей дылдарга бижиттинген, ында Бурган биле еврей чоннуң аразында харылзааже кичээнгейни мөөңнээн. Бо чыындыже еврей чоннуң төөгүзү, израиль ниитилелдиң шажын-чүдүлге хоойлулары болгаш дүрүмнери, Бурганны алдаржыткан кайгамчык уран-чечен шүлүктер болгаш ырлар, мөргүлдер, ханы философчу боданыышкыннар, келир үе дугайында өттүр билген медеглелдер дээш өске-даа хөй чүүлдер кирип турар.

Баштайгы беш номну Моисейниң Беш ному азы Моисейниң Хоойлузу деп адаар. Еврейлерниң бурунгу төөгүзүнге Моисей деп кижиниң Бурган биле Ооң чонунуң аразынга дугуруштурукчу бооп күүсеткени онза чугула ролюн ынчаар демдеглээни ол. Оон аңгыда Эрги Чагыг-керээже Дээрги-Чаяакчының израильчилерге эжелеп алгаш, ээлеп чурттаар кылдыр бергени черге оларның амыдыралының дугайында база израиль чоннуң баштыңчылар, хааннарының чедиишкиннери болгаш буураашкыннарының дугайында бижээн номнар кирген. Ооң соонда Бурганны алдаржыдарынга база кижилерни мерген угаанныг боорунга өөредип турар бөлүк поэтиктиг номнар кирген. Эрги Чагыг-керээ Улуг болгаш Бичии Медээчилерниң (Дээрги-Чаяакчының сөзүн чонга медээлеп, ону Аңаа шынчы чоруун үревес кылдыр кыйгырар салымныг улустуң) номнары-биле дооступ турар.

2) Чаа Чагыг-керээ. Бо 27 номдан тургустунган чыынды Иисус Христостуң төрүттүнгениниң соонда, бистиң эраның 1-ги вегинде бурунгу грек дылга бижиттинген. Чаа Чагыг-керээниң кол өзээ – Иисус Христостуң, делегейниң Камгалакчызының амыдыралы, өөредии, өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында төөгүп турар дөрт Буянныг Медээ болур. Оон «Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы» деп номда Иисус дээрже көдүрлүп үне берген соонда, христиан ниитилелдиң баштайгы чылдарының дугайында база Ооң өөреникчилериниң Буянныг Медээни Рим империязынга канчаар нептередип эгелээниниң дугайында чугаалап турар. Оон аңгыда Чаа Чагыг-керээже Христостуң өөреникчилериниң христиан ниитилелдер болгаш хуу кижилерге оларның бүзүрелин деткиири-биле база Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг амыдырал дугайында сургаал кылыры-биле бижээн чагаалары кирген. Чаа Чагыг-керээниң сөөлгү ному – Иоаннга Бургандан Ажыдыышкын, ында символиктиг дыл ажыглап, Бурганның ам Аңаа удур туржуп турар күштерни долузу-биле тиилээрин илереткен.

Библияның тыва дылче очулгазы

Бо ыдыктыг ном бижиттинип тургустунганындан бээр, ону делегейниң дыка хөй дылдарынче очулдурган. Амгы делегейде чеди муңдан бичии-ле эвээш дылдар бар. Библияны бүрүнү-биле барык дөрт чүс бежен дылче, а ооң аңгы кезектерин ийи муң хире дылче очулдурган.

Бо номну Библия очулгазының институдунуң (БОИ) бөлүк ажылдакчыларыочулдуруп, редакторлаан. Бөлүк профессионал тыва чогаалчылардан болгаш очулга база библеистика эртемнериниң российжи болгаш даштыкы тускай эртемниглеринден тургустунган. Сөзүглел утка-шынар болгаш хевир талазы-биле хөй чадалыг шыңгыы хыналданы эрткен. Очулга бөлүүнүң кол сорулгазы болза еврей, арамей болгаш грек үндезин сөзүглелдерниң утказын шын дамчыдарытурган.Сөзүглелдиң чамдык черлериниң утказын шын билип аары дыка берге, чүге дээрге чамдык бурунгу сөстерниң утказы хөй үе эрткеш, уттундура берген азы Библияның амгы үедеги шинчилекчилериниң эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң төөгүлүг болгаш культурлуг байдалын ылаптыг билиринге хамаарыштыр четпес чүүлдер бар бооп турар. Очулга бөлүү кол сорулганы боттандырары-биле янзы-бүрү арга-дузаны, ооң иштинде Библияның шаандагы болгаш амгы үедеги өске очулгалары-биле шүүштүрүлгелерни ажыглаан. Эң баштайгы утканы шын дамчыдарындан аңгыда, бис ол утканы амгы үедеги, улуска билдингир, аянныг-чараш чечен чогаал дылы-биле илередирин кызыткан бис. Ындыг-даа болза, бис очулгага номчукчуларның чамдыызынга эргижирээн ышкаш сагындырып болур сөстерни чамдыкта арттырар ужурга таварышкан бис, чүге дээрге ол сөстерниң амгы хевири чок болуп турар, оон аңгыда үе эртерге, ол сөстер катап база чоннуң ажыглап турары дириг тыва дылче эглип кирип шыдаар дээрзинге идегээн бис.

Бо Номнуң тыва дылче очулгазы 1990 чылдан эгелээш, барык чээрби чыл үргүлчүлеп келген. Ажыл чоруп турда, БОИ дараазында аңгы номнар болгаш Библиядан үзүндүлерниң шенелде үндүрүлгелерин кылган: Марктан Буянныг Медээ (1996 ч.), Лукадан Буянныг Медээ болгаш Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы (1997 ч.), Иисустуң амыдыралы (Дөрт Буянныг Медээден үзүндүлер) (1997 ч.), Чаа Дугуржулга-чагыг (2001 ч.), Бичии уругларга Библия (2001 ч.), Эрте-бурунгу Израильден дөрт ном (2003 ч.), Моисейниң хоойлузу – Ыдыктыг ырлар – Угаадыглыг чугаалар (2005 ч.). Бүрүн Библияның очулгазынче киирер бетинде, үстүнде адаттынган шенелде үндүрүлгелерни шуптузун эде көрген. Очулга бөлүү ол үндүрүлгелерде эскертинген частырыгларны, кагдынган черлерни эткен. Оон аңгыда номчукчуларның саналдарын айтырганывыс түңнелинде, очулганың билдингир, ылаптыг болгаш аяннашкак боорун чедип аары-биле, чамдык терминнерни өскерткен бис. Чижээлээрге, шенелде үндүрүлгелерде «Дугуржулгачагыг» деп сөс бо үндүрүлгеде «Чагыг-керээ» деп, «белдир-крес» деп сөс «белдир-ыяш» деп, а «шүүгү» деп эргижирээн сөс «шииткел, шииткел чери» деп өскертинген.

Сөзүглелди эгелер болгаш шүлүктерге чарган хуваалда колдуунда Библияның орус Синодалдыг очулгазында чаңчыккан хуваалданы эдерип турар. Ынчалза-даа чамдык таварылгаларда болуушкуннарның утказын азы дес-дараалашкаан тыва дылга чүгле домактарның чурумун эде тургускаш, тода билип ап болур, ынчангаш ийи азы үш шүлүктүң дугаарлаашкынын каттыштырып каан болур (чижээ, Э. д. 2:2-3). Ол ышкаш Чаа Чагыг-керээниң Синодалдыг очулгазында чамдыкта тыва очулганың үндезини болган бижимелдерден орай тывылган грек дылда бижимелдерден алган шүлүктер база таваржып турар. Кажан ындыг шүлүктерни тыва очулгаже киирбейн, немелде тайылбырже киирген таварылгада, ийи азы үш шүлүктү база каттыштырып турар (чижээ, Лк. 9:55-56).

Хуу аттар болгаш чер аттарының хевирин орус Синодалдыг очулгага черле чоок кылдыр арттырарын кызыткан бис, чүге дээрге ол аттарның элээн хөйү тыва номчукчуга орус культура болгаш чечен чогаалбиле харылзаа дамчыштыр билдингир. Ындыг-даа болза, дараазында таварылгаларда аттың хевирин өскертири чугула деп санаан бис:

– аттың орус хевири ону адаарын бергедедип турар таварылгада (чижээ, Феглафелласар);

– орус очулганың бодунда чөрүшкектер барда, өскээр чугаалаарга, чаңгыс-ла ол еврей аттың элээн каш орус хевири таварышканда (чижээ, орус очулгада чаңгыс-ла ол кижиниң адын бир номда «Нимрод» деп, а өске номда «Немврод» деп бижээн);

– ол аттың орус хевири тыва номчукчуну еврей сөзүглелде чок бодалче сагыш алындырып турар болза (чижээ, Нойнуң биче оглу Хам хамнарга кандыг-даа хамаарылга чок).

Ындыг таварылгаларда аттың тыва хевирин еврей азы грек үндезин сөзүглелде хевири-биле чоокшулаштырып, аргалыг-ла болза, Библияның Синодалдыг очулгазынга чаңчыга берген номчукчуга ол ат таныттынгыр боор кылдыр арттырарын кызыткан бис. Ынчангаш «Хам» деп ат «Хаам», «Немврод» – «Нимрод», «Феглафелласар» – «Тиглат-Пилесер» апарган.

Орус Синодалдыг очулгада төнчүзүнде чымчак демдек салган хуу аттарныэрте-бурунгу еврей-даа, тывадаа дылдарда чымчадыр адавайн турарын барымдаалааш, элээн хөйындыг таварылгаларда аттарнычымчак демдек ажыглавайн бижээн бис. Чижээлээрге, Иезекииль эвес, а Иезекиил, Руфь эвес, а Руфдеп бижиттинген.

Дузалал аргалар

Очулга бөлүү бо үндүрүлгеде чамдык дузалал аргаларны немей ажыглаан. Ол немелделер Библияның үндезин сөзүглелиниң кезээ эвес, оларныбо бурунгу, чамдык черлеринде нарын Бижилгени билип аарынга дузаламчы кылдыр киирген. Ном бүрүзүнүң эгезинде турар киирилде номнуң кол темаларын тодарадып, ооң автору болгаш бижиттинген үезиниң дугайында допчузу-биле чугаалап турар. Сөзүглелди үзүндүлерниң утказын азы темазын айтып турар иштики эгелер дузазы-биле аңгылаан. Кол ужур-утказы өске номда база таваржып турар үзүндүлер мурнунда (чижээ, Буянныг Медээлерде азы Хаанныг чагыргалар болгаш Чылдар демдеглелдеринде) иштики эгелер аттарының адаанда скобкаларда айтыгларны немээн бис. Оон ыңай дараазында дузалал аргалар бар:

– Чергелешкек черлерже айтыглар

Арыннар кыдыгларында чергелешкек черлерже айтыглар Библияда ол-ла тема дугайында чугаалап, чаңгыс-ла ол сөс-домакты ажыглап турар, чок-ла болза демги черден цитата азы аллюзия болур өске черлерже айтып турар.

Иисус Христос болгаш Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери Эрги Чагыг-керээниң шүлүктеринден цитаталарны болганчок-ла ажыглаар турганнар. Бо очулгада Эрги Чагыг-керээден цитаталарны курсив-биле демдеглээн болгаш арынның кыдыында Эрги Чагыг-керээниң сөзүглелинче айтыгныкылган. Чижээлээрге, Матфейниң бижээни Буянныг Медээниң 1:23-кү шүлүүнде Исайя медээчиниң номунуң 7:14-кү шүлүү таваржып турар. Номчукчу дараазында чүүлдү билип аар болза эки: Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери колдуунда Эрги Чагыг-керээниң үндезин еврей сөзүглелин эвес, а ооң «Септуагинта» деп грек очулгазындан цитаталаар турганнар. Ынчангаш Чаа Чагыг-керээде чамдык цитаталар Эрги Чагыг-керээниң тыва дылче очулгазын үндезилеп кылган еврей сөзүглелден утка талазы-биле ылгалдыг. Курсивтээн кезектер хөй санныг айтыгларже эвес, а чүгле Эрги Чагыг-керээден дорт цитаталарже айтып турар. Бо эге сөстүң соонда Эрги болгаш Чаа Чагыг-керээлерниң бүгү номнарының аттарын хурааңгайлап бижээн даңзы кирген. Ол даңзы номчукчуга чергелешкек черлерже айтыглар болгаш Эрги Чагыг-керээден алган цитаталарны көргүскен айтылгаларны ажыглаарынга дузалаар.

– Немелде тайылбырлар (сноскалар)

Сөзүглелде сылдысчыгаш (*) таваржыр болза, арынның адаанда ол шүлүктүң утказынга хамаарышкан немелде тайылбыр барын көргүскени ол.Чамдык немелде тайылбырлар билдинмес аттарны, сөстерни база библейжи үелерниң культуразының онзагайларын тайылбырлап турар. Чамдыктары ук шүлүктүң болгу дег өске билиишкинин көргүзүп турар, а өскелери эрте-бурунгу бижимелдерде ылгалдыг номчуттунар черлерже айтып турар (эрте-бурунгу бижикчилер Библияны чара бижип тура, чамдыкта частырыглар кылып турган, ынчангаш очулга бөлүүнүң сорулгазы болза номнуң авторунуң бижээни эң бүзүрелдиг болгу дег хевирни сөзүглелче киирери болур).

– Словарь

Чамдык чугула, үргүлчү таваржыр сөстер база чаа чогааткан сөстер болгаш сөс каттыжыышкыннарының утказын номнуң соонда киирген словарьда тайылбырлап турар. Сөзүглелде ол сөстер одуруг кырында бичежек точка-биле демдеглеттинген (чижээ, ·Аллилуйя).

– Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Таблицаже Чоокку Чөөн чүкке ажыглап турган деңзи хемчээлин, узуну болгаш ишкириниң эге хемчеглерин база оларның амгы үедеги дең үнелерин киирген. Сөзүглелде ол эрте-бурунгу эге хемчеглерни бичежек төгерик-биле демдеглээн (чижээ, °эфа).

– Карталар

Номнуң сөөлүнде библейжи үелерде Чоокку Чөөн чүктү тодарадып чураан карталар бар.

Түңнел

Библия болза делегейниң чечен чогаалының классиказы, ооң овур-хевирлери российжи болгаш европейжи уран чогаадылганың янзы-бүрү адырларында чугула черни ээлеп турар. Ынчаарга ол чүгле төөгү талазы-биле үнелиг документ боорундан аңгыда, ыдык-бедик ужур-уткалыг, чүге дээрге Библияда Дээрги-Чаяакчының кижи төрелгетен-биле харылзаазын, Бурганның улуска Бодун база Бодунуң күзелсоруун ажытканын бижээн болгай. Библияда биске Иисус Христостуң амыдыралы болгаш өөредииниң дугайында херечилээшкин илереттинген. Ыдыктыг Бижилгениң алыс ужуру ону чүгле төөгү тураскаалы кылдыр номчуур азы чогаал шынары дээш мактаар улуска эвес, а Чаяакчының бүгү улуска чүнү чугаалаксаанын билип аар күзел-биле номчуп турар улуска ажыттынар. Бо очулга тыва чонга Бурганның үнүн, Буянныг Медээниң четче-долузун дыңнадыр боор деп база Аңаа бүзүреп, ол медээ ёзугаар чурттаарынга дузалаар боор деп идегеп, ол дээш чүрээвис ханызындан мөргүп турар бис.

Библия очулгазының институду (БОИ) бо ыдыктыг Номнуң бүгү очулдурукчуларынга база редакторларынга улуу-биле өөрүп четтиргенин илередип тур. Институт ол ышкаш бо очулганы үндүреринге янзы-бүрү талазындан дуза каткан бүгү-ле кижилерге өөрүп четтирип тур.

Библия очулгазының институдунуң ажылдакчылары

2 Чылдар

2 Чылдар

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

32. 32

33. 33

34. 34

35. 35

36. 36

Чылдар демдеглели

Ийиги ном

Киирилде

Бо ном израиль чоннуң бистиң эрага чедир X вектен VI вектиң эгезинге чедир төөгүзүн тоожуурун уламчылап турар.

Номнуң бирги кезээнде (1–9 эгелер) Соломоннуң хааннаашкынын болгаш ооң Иерусалимге Бурганның өргээзин тутканын көргүскен. Ийиги кезээнде (10–36 эгелер) Иудея күрүнениң төөгүзүн Иерусалимни 586 чылда Вавилоннуң эжелеп алганынга чедир шинчилеп көргүскен. Чылдар демдеглелдериниң Хаанныг чагырга номнарындан бир ылгалы болза Израильдиң хааннарын чүгле олар Иудеяның төөгүзүнге кандыг-бир ужур-уткалыг чүүл кылган таварылгада адап турарында. Чылдар демдеглелиниң бирги номунда ышкаш, бо номда база автор иудей күрүнеге Дээрги-Чаяакчыга бараан болурда, левиттерниң ажыл-хүлээлгезинче онза кичээнгей салган.

Ном Персияның хааны Кирниң 538 чылда иудей чонга төрээн черинче ээп чанар чөпшээрел берген чарлыы-биле төнген. Ол чарлык Эзраның номунуң эгезинде база таваржып, ооң-биле еврейлерниң Вавилон күрүнеге туттуруушкунга чедир төөгүзүн оларның Иудеяже ээп келген соондагы төөгүзү-биле холбап турар.

1

Соломоннуң Бургандан мерген угаан дилээни

(3 Хаан. 3:4-14)

1^1Давидтиң оглу Соломон бодунуң күрүнезин быжыг тудуп, чагыра берген. Хаанның Бурганы Дээрги-Чаяакчы ооң-биле кады бооп, ону аажок өндүр улуг кижи кылып каан+.

2Соломон бүгү израиль чонну – муң болгаш чүс шериглер даргаларын, шииткекчилерни, бүгү Израильде нояннарны, төрел салгалдар баштыңнарын чыгдырып алган. 3Бүгү чыылган чон-биле кады Соломон Гаваон хоорайда бедик черже чорупкан, чүге дээрге аңаа Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң ээн кургаг ховуда тип кааны Бурган-биле Ужуражылга майгыны турган+. 4(Давид хаан Бурганның ыдыктыг аптаразын Кириат-Иарим хоорайдан+ аңаа белеткеп алган черинче – Иерусалимде тип каан өске майгынче аппарып каапкан турган+. 5А Хурнуң оглунуң оглу, Урийниң оглу Веселиилдиң+ кылып кааны өргүл салыр хүлер бедигээш+ Гаваонда Дээрги-Чаяакчының майгынының мурнунга артып калган чүве-дир, ынчангаш Соломон бүгү чыыш-биле кады аңаа Дээрги-Чаяакчы-биле чугаалашкан.) 6Соломон Дээрги-Чаяакчының мурнунга Ужуражылга майгынының баарынга турган өргүл салыр хүлер бедигээшче үне бергеш, аңаа бир муң бүрүн өрттедир өргүлдү кылган.

7Ол дүне Бурган Соломонга көстүп келгеш: «Сеңээ чүнү берейн, дилеп ал» – дээн.

8Соломон Бурганга мынча деп харыылаан: «Сен мээң ачам Давидке өндүр улуг энерелиң көргүзүп, ооң орнунга хаан кылдыр мени салып кагдың+. 9А ам, Дээрги-Бурган-Чаяакчы, мээң ачам Давидке Сээң чугаалаан сөзүң боттанзын+. Сен мени черниң элезин-довураа дег хөй санныг чоннуң хааны кылып каан-на болгай сен+. 10Ам меңээ мерген угаан биле билигден хайырлап көр, Сээң дузаң чок болза, бо өндүр улуг чонуңну кым баштап шыдаарыл?»

11Бурган Соломонга мынча дээн: «Сээң чүрээңге ындыг дилег турган болгаш, байлакшыл-элбекшил-даа, ат-алдар-даа, дайзыннарың өлүмүн-даа база бодуңга узун назын-даа дилеведиң, а сени ооң хааны кылып кааным Мээң чонумну башкарар мерген угаан биле билигни бодуңга диледиң. 12Ындыг болганда, Мен сеңээ мерген угаан биле билигни хайырлаар мен. Оон туржук, сээң мурнуңда турган хааннарның кайызынга-даа турбаан, сээң сооңда чагырар хааннарга база турбас байлакшыл-элбекшил болгаш ат-алдарны база сеңээ хайырлаар мен+».

13Соломон Гаваонда ыдыктыг бедик черден – Ужуражылга майгынындан Иерусалимче чедип келгеш, Израильди чагыра берген.

Соломоннуң аг-шериг болгаш байлакшылды чыып алганы

(3 Хаан. 10:26-29)

14Соломон дайынчы тергелериниң, аъттыг шерииниң санын көвүдедип алган. Ол 1400 дайынчы тергелиг, 12 000 аъттыг шериглиг турган+. Хаан дайынчы тергелер биле аъттарны тускай хоорайларга+, а чамдыызын бодунуң чанынга, Иерусалимге, тудуп турган. 15Соломоннуң чагырган үезинде Иерусалимде чеже даш барыл, алдын-мөңгүн база ынча апарган, а пөштен кылган тудуглар эңдерлип, пөш ыяжын Шефела девискээринде фига ыяжы дег анаа чүүл кылдыр санаар апарган. 16Соломонга аъттарны Египеттен база Кувадан эккеп турган+ – хаанның садыгжылары аъттарны Кувадан садып ап турган чүве-дир. 17Бир дайынчы тергени Египеттен 600 шекел мөңгүн-биле садып эккеп, а бир аътты 150 шекел мөңгүн-биле садып ап турган чүве-дир. Ол бүгүнү шак ынчаар, Соломоннуң садыгжыларын дамчыштыр бүгү хет болгаш арамей хааннарга база чедирип берип турган.

2

Бурганның өргээзин тударынга белеткел

(3 Хаан. 5:1-18)

2^1Соломон Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан өргээ болгаш бодунга хаан ордузу тудар деп бодап алган. 2Ол 70 000 кижини дажыкчылар кылдыр, 80 000 кижини дагларга даш чонукчулары кылдыр, 3600 кижини – ажылчыннар башкарар даргалар кылдыр тургузуп каан.

3Соломон Тирниң хааны Хирамга дараазында сөстерни дамчытсын дээш улус чоруткан: «Мээң ачам Давид бодунга чурттаар орду тудуп турда, аңаа пөштер чорудуп берип турганың дег+, меңээ база чорудуп берип көрем. 4Мен бодумнуң Бурганым Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан өргээ тудар деп тур мен. Ону Аңаа бараалгадып, Ооң мурнунга чаагай чыттыг чүүлдер кыпсыр мен, ыдыктаан хлебтерни үргүлчү салыр мен база амыр-дыш хүннеринде, Ай чаазының байырлалдарында болгаш Бурганывыс Дээрги-Чаяакчының доктаатканы өске байырлалдарда бүрүн өрттедир өргүлдерни эртен, кежээ кылыр мен. Израильге ындыг айтыышкынны кезээ мөңгеде берген-дир.

5Мээң тудуп турар өргээм өндүр улуг болур, чүге дээрге бистиң Бурганывыс бүгү бурганнардан өндүр бедик болгай+. 6Дээр, эң бедик дээр безин Ону сыңырып шыдавас болганда, кым Аңаа өргээ тудуп бээр харыктыгыл?+ Аңаа өргээ тудуп берипки дег кым мен мен? Ооң мурнунга чаагай чыттыг өргүлдер өрттедип шыдаарынга-ла өй болдум бе.

7Ынчангаш менче алдын-мөңгүн, хүлер болгаш демир-биле чогаадыкчы ажылдап билир, а ол ышкаш кызыл, кызыл-хүрең болгаш көк өңнүг пөстер-биле ажылдап билир база ыяш, дашты оюп хээлеп билир усчу кижиден чорудуп берип көрем – ол кижи Иудея биле Иерусалимге мээң ачам Давидтиң томуйлап кааны уран-шевер улус-биле+ кады ажылдазын.

8Меңээ оон ыңай Ливандан пөш, шиви болгаш сандал ыяштан чорудуп берип көр, чүге дээрге сээң ажылчыннарыңның ыяш кезеринге мергежээнин билир мен. Мээң чалчаларым сээң чалчаларың-биле кады ажылдап, 9меңээ хөй ыяштан белеткеп берзин, чүге дээрге мээң тудуп турар өргээм өндүр улуг болгаш кайгамчык болур. 10Сээң ыяш кезип турар чалчаларыңга 20 000 кор ишти дээрбелеп каан кызыл-тасты база ол хире арбайны, 20 000 бат ишти араганы база ол хире олива үзүн бээр мен[*]».

11Тирниң хааны Хирам Соломонче чагаа бижип: «Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонунга ынак-тыр, ынчангаш сени ооң хааны кылып каан-дыр» – деп харыылаан+.

12Хирам оон ыңай: «Чер биле дээрни чаяап каан Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга алдар! Давид хаанга Ол мерген угаанныг, сарыылдыг болгаш чүве эндевес оолду хайырлаан-дыр. Ол оол Дээрги-Чаяакчының өргээзин база бодунуң ордузун тудар-дыр.

13Мен сенче Хирам-Авий дээр билди-билиглиг шевер кижини чорудуп берейн+. 14Ооң авазы Данның аймаандан укталган, а ачазы Тир хоорай чурттуг кижи. Хирам-Авий алдын-мөңгүн-биле, хүлер болгаш демир-биле, даш болгаш ыяш-биле, а ол ышкаш кызыл, кызыл-хүрең, көк пөстер-биле, чуга лён пөстер-биле ажылдап билир, оюп хээлээр ажылдарга дуржулгалыг, аңаа дааскан кандыг-даа чагыгны күүседип шыдаар кижи. Ол сээң ус-шеверлериң-биле болгаш сээң ачаң, мээң дээргим Давидтиң ус-шеверлери-биле кады ажылдаар.

15Мээң дээргим, аазап кааның кызыл-тас, арбай, олива үзү болгаш араганы бодуңнуң чалчаларыңга чорудуп берип көрем. 16А бис сеңээ Ливанда ыяшты, чежени хереглээр-дир сен, ынчаны кезип бергеш, салдар даггаш, далайлап Иоппия хоорайже+ салдады бээр бис, а сен оортан Иерусалимче сөөртүп ап шыдаптар сен».

17Соломон ынчан израиль черде чурттап турар даштыкы улустуң чизезин, ооң ачазы Давидтиң кылган чизезиниң+ соонда кылырга, 153 600 кижи бар болган. 18Хаан олардан дажыкчы бооп ажылдаар 70 000 кижини, дагларга даш чонар 80 000 кижини база чонну албадап ажылдадыр 3600 дарганы тургузуп каан.

3

Соломоннуң Бурганның өргээзин тутканы

(3 Хаан. 6:1-38; 7:15-21)

3^1Соломон Дээрги-Чаяакчының өргээзин Иерусалимге, Мориа дагга+ – ооң ачазы Давидке Дээрги-Чаяакчының көзүлген черинге тудуп эгелээн. Давидтиң белеткеп каан ол чери иевус сөөктүг Орнанның тараа шаңынга турган+. 2Хаан өргээни ийи айның ийиде, бодунуң чагыргазының дөрткү чылында тудуп эгелээн.

3Бурганның өргээзин тударда, Соломоннуң салган тавааның хемчээли бо-дур: узуну алдан кыры дурту, а дооразы чээрби кыры дурту (кырының биеэги хемчээлин ёзугаар). 4Өргээниң мурнунда серилиг чер турган. Ооң узуну өргээниң дооразынга дең – чээрби кыры дурту, а бедии чээрби кыры дурту[*]. Хаан ону иштинден арыг алдын-биле шап каан. 5Өргээниң улуг өрээлин шиви шагыг-биле шыпкаш, ону арыг алдын-биле шап, аңаа пальмалар болгаш илчирбежигештер дүрзүлери оюп каан. 6Өргээни улуг үнелиг даштар-биле каастап каан; Соломоннуң ажыглаан алдыны Парваимден эккелген алдын турган. 7Өргээниң иштинде чудуктар, эргиннер, ханалар, эжиктерни алдын-биле шап кааш, ханаларга херувимнер дүрзүлери оя кезип каан.

8Оон Соломон эң ыдыктыг өрээлди кылып каан: ооң узуну, өргээниң дооразы дег, чээрби кыры дурту, дооразы база чээрби кыры дурту. Оон ону иштинден 600 талант[*] деңзилиг эки шынарлыг алдын-биле шап каан. 9Алдын кадаглар 50 шекел[*] деңзилиг турган. Үстүкү өрээлдерни база алдын-биле шап каан.

10Эң ыдыктыг өрээлге ийи херувим+ оя кезип кылгаш, алдын-биле шап каан. 11Херувимнерниң чалгыннарының ниити узуну чээрби кыры дурту. Бирги херувимниң бир чалгыны (ооң узуну беш кыры дурту) өргээниң бир ханазынга дээп турган, а шак-ла ындыг хемчээлдиг өске чалгыны ийиги херувимниң чалгынынга дээп турган. 12База-ла шак ынчаар ийиги херувимниң беш кыры дурту узун бир чалгыны өргээниң өске ханазынга дээп турган, а шак-ла ындыг хемчээлдиг өске чалгыны бирги херувимниң чалгынынга дээп турган. 13Ол херувимнерниң хере сунган чалгыннарының узуну чээрби кыры дурту болган. Олар бут кырында, ыдыктыг өрээлче көрүндүр тургулаан.

14Соломон көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл пөстерден база чуга лёндан көжеге кылгаш, аңаа херувимнер дүрзүлерин хээлеп аргып каан+.

15Өргээниң мурнунга ол бедии үжен беш кыры дурту ийи адагаш тургузуп каан+. Оларның кайызының-даа бажынга бедии беш кыры дурту капитель кылып каан. 16Иштики өрээлге илчирбежигештер кылгаш, база-ла адагаштарның баштарынга салып каан. Оон ыңай чүс гранат чимизи кылгаш, илчирбежигештерже салып каан. 17Адагаштарны өргээниң мурнунга, бирээзин – оң, өскезин – солагай талазынга тургускаш, оң талазындазын Яхин деп, а солагай талазындазын Вооз деп адап каан[*].

4

Бурганның өргээзиниң эт-херексели

(3 Хаан. 7:23-51)

4^1Соломон өргүл салыр хүлер бедигээш кылып каан+. Ооң узуну чээрби кыры дурту, дооразы база чээрби кыры дурту, бедии он кыры дурту. 2Оон «далай» дээр борбак чунар сава шуткуп куткан+. Ооң бир эриинден өске эриинге чедир хемчээли он кыры дурту, бедии беш кыры дурту. Үжен кыры дурту хемчээр хендир ону долгандыр куржап турган. 3Далайның адаан долгандыр бугаларга дөмей ийи одуруг дүрзүлер турган. Бир кыры дурту хемчээлге-ле он буга онаажыр турган. Оларны далай-биле кады тудуш чаңгыс кылдыр шуткуп каан.

4Далай он ийи буга кырында турган; оларның үжү соңгу чүкче, үжү – барыын чүкче, үжү – мурнуу чүкче, үжү – чөөн чүкче көрүнген турган. Далай оларның ооргазында чыткан, а бугаларның соо ооң ортузунче, төпче угланган турган. 5Далайның кылыны дөрт илиг, а ооң эрии аяк эрии дег, лилия чечээ дег турган. Ооң ишкири – 3000 бат[*].

6Он чунар сава кылгаш, бежин Бурганның өргээзиниң оң талазынга, база бежин – солагай талазынга тургузуп каан. Оларга бүрүн өрттедир өргүлдерни чуп турган+. А далайны Бурганның бараалгакчылары чунары-биле ажыглап турган.

7Он алдын чырыткыны дүрүмде доктаатканын ёзугаар кылгаш+, Бурганның өргээзинге, бежин – оң талазынга, бежин – солагай талазынга, тургузуп каан.

8Он ширээ кылгаш, Бурганның өргээзинге, бежин – оң талазынга, бежин – солагай талазынга, тургузуп каан. Оон ыңай чүс алдын аяк кылып каан.

9Бурганның бараалгакчылары турар шөл, улуг шөл, шөлче үнер-кирер эжиктер кылгаш, эжиктерни хүлер-биле шап каан. 10«Далай» дээр улуг саваны өргээниң оң талазынга, мурнуу-чөөн азыгга тургузуп каан.

11Хирам савалар, хүл-узарлар болгаш аяктар кылып каан.

Ооң соонда Хирам Бурганның өргээзинге Соломон хаанның чагыын ёзугаар кылып турган ажылын дооскан. Ооң кылган чүүлдери бо-дур:

12ийи адагаш, оларның бажында паш хевирлиг ийи капитель, капительдерни каастап шып турар ийи четки;

13ол ийи четкиге 400 гранат чимизи – ийи адагаш бажында капительдерни каастап шып турар ийи четкиниң кайызынга-даа ийи одуруг гранат чимизи онаажыр кылдыр;

14тергежигештер болгаш оларның кырында чунар савалар;

15«далай» дээр бир улуг чунар сава болгаш ооң адаанда он ийи буга;

16савалар, хүл-узарлар болгаш серээлер.

Дээрги-Чаяакчының өргээзинге ажыглазын дээш, Хирам-Авий Соломон хаанга ол бүгү эт-херекселди кылайтыр хоюглап каан хүлерден кылып берген. 17Хаан ол эт-херекселди Иордан шынаазынга, Сокхот биле Цареданың аразынга дойдан кылган шуткуур хепке шуткуп кударын дужааган. 18Соломон ол бүгү эт-херекселди эңдере кылдыртып каан болгаш, хүлерниң ниити деңзизи билдинмес бооп арткан.

19Соломон оон ыңай Бурганның өргээзинге ажыглаар бүгү алдын эт-херекселди кылып каан: өргүл салыр алдын бедигээш, ыдыктаан хлебтер салыр ширээлер; 20Эң ыдыктыг өрээл мурнунга дүрүм ёзугаар кыпсыр кылдыр арыг алдындан кылган чырыткылар болгаш оларның деңнери; 21чырыткының чечектери, деңнери, дең өзээ үзе кезер кыскаштары – оларны эң шынарлыг алдындан кылган; 22арыг алдындан кылган бижектер, хымыштар, хүүрекчигештер, айдызаар савалар; өргээниң эжиктери – ооң эң ыдыктыг иштики өрээлиниң база ыдыктыг өрээлиниң алдын эжиктери.

5

5^1Соломоннуң Дээрги-Чаяакчының өргээзинге кылып турган бүгү ажылы ынчалдыр доозулган. Соломон бодунуң ачазы Давидтиң Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан чүүлдерин: алдын-мөңгүн биле эт-херекселди эккелгеш, Бурганның өргээзиниң эртине шыгжамырынче суктуруп каан.

Ыдыктыг аптараны Бурганның өргээзинче көжүргени

(3 Хаан. 8:1-13)

2Соломон оон Израильдиң баштыңнарын, израиль аймактар, төрел бөлүктерниң бүгү нояннарын Иерусалимче – Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң аптаразын Давидтиң Хоорайындан+, Сион дагдан өскээр көжүрер дээш – кыйгырып алган. 3Бүгү израильчилер хаанның кыйгырганын ёзугаар байырлал үезинде, чеди айда чыглып келген.

4Израильдиң бүгү баштыңнары чедип кээрге, левиттер ыдыктыг аптараны көдүргеш, 5ооң-биле кады Ужуражылга майгынын база аңаа турган бүгү ыдыктыг эт-херекселди алгаш чорупканнар. Бурганның бараалгакчылары болгаш левиттер ол бүгүнү көдүрүп аппар чыткан. 6Соломон хаан болгаш ооң кыйгырыы-биле чыылган бүгү израиль ниитилел ыдыктыг аптараның мурнунда турган; олар өргүл кылдыр эңдерик шээр болгаш бода малды эккеп салып турган – ол малды санаары-даа, эргий көөрү-даа болдунмас, хөлүн эрттир хөй болган.

7Бурганның бараалгакчылары Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң аптаразын Ооң өргээзиниң иштинде турар черинге, эң ыдыктыг өрээлге эккелгеш, херувимнер чалгыннарының адаанга тургузуп каан. 8Херувимнерниң чалгыннары ыдыктыг аптараның турар чериниң кырынга херлип+, ооң бодун база ону көжүрерде ажыглаар көдүрткүүш-мергелерни+ шыва апкан турган. 9Аптараның көдүрткүүш-мергелери дыка узун болгаш, оларның уштары эң ыдыктыг өрээлдиң мурнундан көстү бээр, ынчалза-даа өргээниң даштындан көөрге, көзүлбес турган. Олар ында амдыгаа чедир бар. 10Ыдыктыг аптарада ийи калбак даштан өске чүү-даа чок болган+. Оларны ынаар Моисей Хорив дагның чанынга, кажан израильчилер Египеттен үнүп келгенде, Дээрги-Чаяакчы ол дагга чон-биле чагыг-керээ чарып алган соонда, суп каан чүве-дир+.

11Бурганның бараалгакчылары өргээниң ыдыктыг черинден үнүп келген. Аңаа турган бараалгакчылар, кандыг-даа салбырга хамааржып турган болза+, шупту арыгланып-ыдыктаны берген чүве-дир. 12Бүгү левит ыраажылар – Асаф, Еман, Идифун болгаш оларның оолдары+, ха-дуңмазы чуга лён хептер кедип алгаш, өргүл салыр бедигээштиң чөөн талазынга туруп алган, кимвалдар, чадаганнар, чанзыларга ойнап турганнар+. Бурганның 120 бараалгакчызы трубалар тудуп алган, олар-биле кады ойнап турган. 13Труба эдискен-даа, ырлашкан-даа улус аяннашкак кылдыр ойнап, Дээрги-Чаяакчыны алгап-мактап, Аңаа өөрүп четтирип тура, чаңгыс үннүг дег болган. Трубалар этсип, кимвалдар болгаш өске-даа хөгжүм херекселдеринге ыыткыр ойнавышаан+, олар Дээрги-Чаяакчыны: «Ол ачылыг-дыр, Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир» – деп алгап-мактап турганнар+.

Оон Дээрги-Чаяакчының өргээзин булут бүргей апкан. 14Ынчангаш Бурганның бараалгакчылары булуттуң хараазы-биле бараан болур харык чок апарган, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы Ооң өргээзин бүргей апкан+.

6

6^1Соломон ынчан: «Дээрги-Чаяакчы чажыт дүмбей черге чурттаарын чугаалаан болгай+. 2Мен Сеңээ мөңге шагда чурттаар чер кылдыр өндүр улуг өргээ тудуп бердим» – дээн.

Соломоннуң чонга чугаалаан чүвези

(3 Хаан. 8:14-21)

3Израильчилер шупту аңаа чыглып келген турда, хаан оларже эргилгеш, алгап-йөрээп каан+. 4Оон ол мынча дээн: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга алдар! Ол мээң ачам Давидке Бодунуң аксы-сөзү-биле аазаан чүвезин Бодунуң холу-биле боттандырды. Дээрги-Чаяакчы: 5„Бодумнуң израиль чонумну египет черден үндүре берген хүнүмден бээр, Мен Израильдиң кайы-даа аймаанга, Мээң адымга тураскааткан өргээни тургузар хоорай шилип албаан мен база Мээң израиль чонумнуң чагырыкчызы болур кижи шилип албаан мен. 6Ынчалза-даа ам Мээң адымга тураскааткан боору-биле Иерусалимни шилип алган мен база Мээң израиль чонумну чагырар кылдыр Давидти шилип алган мен“ – деп чугаалаан болгай+. 7Мээң ачам Давид Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан өргээ тударын күзээн-даа болза+, 8Дээрги-Чаяакчы аңаа: „Сен Мээң адымга тураскааткан өргээ тударын бодап алган-дыр сен, ол бодалың эки-даа-дыр. 9Ынчалза-даа өргээни сен эвес, оглуң тудар. Сээң ботталдырган оглуң Мээң адымга тураскааткан өргээни тудуп каар-дыр“ – дээн+.

10Дээрги-Чаяакчы Бодунуң аазаашкынын күүсетти. Мен ам Ооң аазаанын ёзугаар+ мээң ачам Давидтен салгап алганым Израильдиң дүжүлгезинде саадаптым база Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан өргээ тудуп кагдым. 11Мен өргээде Дээрги-Чаяакчының израильчилер-биле чарган чагыг-керээзин шыгжап каан ыдыктыг аптараны тургузуп кагдым».

Бурганның өргээзин ыдыктап турда, Соломоннуң мөргүлү

(3 Хаан. 8:22-53)

12Соломон бүгү израиль ниитилел көрүп турда, Дээрги-Чаяакчының өргүл салыр бедигээжиниң мурнунга туруп алгаш, холдарын өрү сунупкан+. 13Хаан узуну болгаш дооразы беш кыры дурту, а бедии үш кыры дурту хүлер бедиктээш кылгаш, ону даштыкы шөлдүң ортузунга тургузуп каан турган. Ол бедиктээш кырынга туруп алгаш, бүгү израиль ниитилелдиң мурнунга дискектерин черге дегзип, холдарын дээрже сунгаш, мынча дээн: 14«Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы! Дээрде-даа, черде-даа Сеңээ дөмей Бурган чок+. Бүгү чүлдү-чүрээ-биле Сээң оруктарыңны эдерип чоруур чалчаларыңга энерелиң көргүзүп, чагыг-керээңни сагып турар-дыр сен. 15Бодуңнуң чалчаң, мээң ачам Давидке берген сөзүңнү ээледиң. Сен ол аазаашкынны Бодуңнуң аксы-сөзүң-биле чугааладың, а бөгүн ону Бодуңнуң холуң-биле боттандырдың.

16А ам, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң чалчаң, мээң ачам Давидке: „Бир эвес сээң оолдарың, сээң Мени дыңнап турганың дег, Мени тооп дыңнап, Мээң хоойлумда айыткан оруктан өскээр барбас болза, Израильдиң дүжүлгезинге Мээң мурнумга саадаар сээң салгакчың үстүп төнмес“ – дээн аазаашкыныңны утпайн көрем+. 17Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң чалчаң Давидке Сээң берген сөзүң ам боттанзын!+

18Ынчаарга Бурган чер кырынга кижилер-биле кады чурттаар деп бе? Дээр, эң бедик дээр безин, Сени сыңырып шыдавас болганда, мээң тудуп кааным бо өргээ Сени канчап сыңырарыл?!+
19Ындыг-даа болза, Бодуңнуң чалчаңның мөргүлүн, ооң чалынганын дыңнап көрем, Бурганым Дээрги-Чаяакчы! Сээң мурнуңга Бодуңнуң чалчаңның мөргүп турар чалынган дилээн база мөргүлүн дыңнап көрем! 20Сээң карааң дүне-хүндүс бо өргээже, ат-алдарың аңаа турарын аазаан чериңче+ шимдинмейн көрзүн. Бодуңнуң чалчаңның бо черже шиглей көргеш, чаннып турар мөргүлүн дыңнап көрем. 21Сээң чалчаң, Сээң чонуң бо черже көрүп алгаш, мөргүп эгелээрге, оларның чалынган дилээн дыңнап көрем. Чурттап турар дээриңден дыңнап каап көрем. А дыңнап кааш, өршээп көрем.

22Бир кижи өске кижиге удур бачыт үүлгеткен дижик. Буруудаттыргандан ооң буруу чогунуң дугайында даңгырак негээрге, ол кижи бо өргээге келгеш, Сээң өргүл салыр бедигээжиңниң мурнунга даңгырак бээр+. 23Ынчан Сен дээрден дыңнап кааш, хемчегден ап көрем. Бодуңнуң чалчаларыңның херээн шиидип, буруулуг кижини буруудадып, ооң кылган үүлгедиин бодунуң бажынче халдадып көрем, а буруу чок кижини агартып, ооң чөптүг-шынныын бадыткап көрем.

24Сээң израиль чонуң Сеңээ удур бачыт үүлгеткеш, дайзыннарга чылча шаптырып алган дижик+. Чонуң Сенче эглип кээр, Сээң адыңны алгап-мактаар, бо өргээге Сеңээ мөргүүр база Сеңээ чаннып, дилег кылыр. 25Ынчан Сен дээрден дыңнап кааш, Бодуңнуң израиль чонуңнуң бачыдын өршээп, Сээң оларга база оларның ада-өгбезинге берген чериңче чандырып көрем.

26Дээр хагдына берип, Сээң чонуңнуң Сеңээ удур бачыт үүлгеткени дээш, чаъс чагбайн барган дижик+. Сен ону кезедириңге, чонуң оон бо черже көрүп алгаш, мөргүүр, Сээң адыңны алгап-мактаар база бодунуң бачыдындан ойталаар. 27Ынчан дээрден дыңнап кааш, Бодуңнуң чалчаларыңның, Бодуңнуң израиль чонуңнуң бачыдын өршээп көрем. Оларга эдерип чоруур ужурлуг шынныг орукту айтып берип көрем+ база Бодуңнуң чонуңга Сээң өнчү кылдыр берген чериңче чаъстан чагдырып көрем.

28Аш-чут, хамчык аарыг, хуюкталдыр чиир хат, дүжүт аарыы, шергилер, мөөң шартылаа черге халавын халдаткан дижик; азы дайзын израиль чонну бодунуң-на черинге, хоорайларынга кызагдап, бүзээлеп алган дижик; азы кандыг-бир айыыл-халап, аарыг-аржык келген дижик+. 29Бир кижи азы Сээң бүгү израиль чонуң кандыг-даа болза мөргүл кылып, чаннып дилээр болза, олар шупту качыгдал, муңгагдалды ожаап билгеш, бо өргээже холдарын тейлеп сунар болза, 30ынчан Бодуңнуң чурттап турар дээриңден дыңнап кааш, оларны өршээп көрем. Кижи бүрүзүн ооң ажыл-херээн ёзугаар, ооң сеткил-чүрээн билип, шын шиидип көрем, чүге дээрге чүгле Сен кижи амытанның сеткил-чүрээн билир болгай сен+. 31Сээң оларның ада-өгбезинге бергениң чер кырынга чурттап турар үезиниң дургузунда олар Сенден коргуп, Сээң оруктарыңны эдерип чорзун.

32А Сээң израиль чонуңнуң санынче кирбес, ынчалза-даа ырак черден Сээң алдар-адың дыңнааш, чедип келген даштыкы кижиге хамаарыштыр+. Кажан ол даштыкы кижи Сээң өндүр улуг адың, Сээң күчүлүг холуң болгаш күш-шыдалың дугайында дыңнааш, чедип кээп, бо өргээже көрүп алгаш, мөргүүрге, 33Бодуңнуң чурттап турар дээриңден дыңнап каап көрем, ооң Сенден дилээн бүгү чүвезин күүседип берип көрем. Оон чер-делегейниң бүгү чоннары Сээң адыңны билип алзын, Сээң израиль чонуң ышкаш, Сенден кортсун база мээң тудуп кааным бо өргээни Сээң адың-биле адап каанын билип алзын.

34Кажан Сээң чонуң бодунуң дайзыннары-биле дайылдажыр дээш Сээң айыткан орууң-биле чорупкаш, Сээң шилип алганың бо хоорайже, Сээң адыңга тураскааткан, мээң тудуп кааным өргээже көрүнгеш, Сеңээ мөргүүрге, 35дээрден ооң мөргүлүн, чалынган дилээн дыңнап кааш, аңаа дузадан кадып көрем.

36Сээң чонуң Сеңээ удур бачыт үүлгедирге – а бачыт үүлгетпес кижи чок-ла болгай+ – Сен аңаа килеңней бергеш, ону дайзыннарынга хүлээдип бээриңге, олар ону тудуп алгаш, ыракта азы чоокта турар черже аппаар дижик. 37Сээң чонуң ол черге сеткил-чүрээ өскерилгеш, Сенче эглип, туттуруушкунда турар черинге Сеңээ: „Бис бачыт үүлгедип, бузут кылып алдывыс, буруудаан-дыр бис“ – деп мөргүүр болза+; 38бир эвес Сээң чонуң туттуруушкунда турар черинге бүгү чүлдү-чүрээнден, сеткилиниң ханызындан Сенче эглип, Сээң ооң ада-өгбезинге берген чериңче, Сээң шилип алганың хоорайже, Сээң адыңга тураскааткан, мээң тудуп кааным өргээже көрүнгеш, мөргүүр болза+, 39Бодуңнуң чурттап турар дээриңден ооң мөргүлүн болгаш чалынган дилээн дыңнап кааш, аңаа дузадан кадып көрем. Бодуңнуң чонуңну Сеңээ удур үүлгеткен бачыттары дээш өршээп көрем.

40Ийе, мээң Бурганым, Сээң карааң ажык болзун, Сээң кулааң бо черге чугаалаан мөргүл сөстеринче кичээнгейлиг болзун+.

41А ам, Дээрги-Бурган-Чаяакчы, туруп келгеш, амыр-дыжың черинче чедип кел – Сен Бодуң, күчү-күжүңнү демдеглээн ыдыктыг аптара база. Сээң бараалгакчыларың, Дээрги-Бурган-Чаяакчы, камгалалың хеп дег кедип алзын+, Сеңээ бердинген улус Сээң ачы-буяның дээш өөрүп-хөглезин+. 42Дээрги-Бурган-Чаяакчы! Бодуңнуң шилип чагганың хаандан хая көрүнме+. Сээң чалчаң Давидке аазаан энерелиң дугайында бодап чор![*]»

7

Өргээни Бурганга бараалгатканы

(3 Хаан. 8:62-66)

7^1Соломон мөргүлүн чугаалап доозуптарга, дээрден от бадып келгеш+, бүрүн өрттедир болгаш өске-даа өргүлдерни чипкен, Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы Ооң өргээзин бүргей апкан+. 2Бурганның бараалгакчылары өргээже кирер харык чок болган, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы Ооң өргээзин бүргей апкан. 3Бүгү израильчилер оттуң бадып келгенин, Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы өргээ кырында турарын көргеш, бедиктээште черге хаваан дегзип мөгейгеш, Ону алдаржыдып:

1. «Ол ачылыг-дыр, Ооң энерели

2. кезээ шагда үстүп төнмес-тир+» – дижип турган.

4Хаан, ооң-биле кады бүгү чон Дээрги-Чаяакчының мурнунга өргүл салып эгелээн. 5Соломон хаан өргүл кылдыр 22 000 бода мал, 120 000 шээр мал эккеп салган. Хаан база бүгү чон Бурганның өргээзин Аңаа ынчалдыр бараалгадып каан. 6Бурганның бараалгакчылары боттарының албан-хүлээлгезин күүседип эгелээн, олар-биле кады Дээрги-Чаяакчының хөгжүм херекселдерин туткан левиттер турган. Ол хөгжүм херекселдерин Давид хаан Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдары-биле кылып каан, Ооң үстүп төнмес энерелин алгап-мактаарын левиттерге дагзып каан чүве-дир. Бурганның бараалгакчылары левиттерниң дужунга туруп алгаш, трубаларын этсип турган. Бүгү израильчилер бут кырынга турган.

7Соломон Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунда турар шөлдүң төп кезээн ыдыктап каан – хаан аңаа бүрүн өрттедир өргүлдерни база эп-найырал өргүлдериниң үс-чаан эккеп салган. Чүге дээрге ооң кылып кааны хүлер өргүл бедигээжи+ бүрүн өрттедир өргүлдерни, далган-тараа өргүлдерин болгаш өргүл малдарының чаан сыңырып шыдавас болган. 8Соломон, а ооң-биле кады бүгү израильчилер – соңгу чүкте Лево-Хаматтан эгелээш, мурнуу чүкте Египет-биле кызыгаарда хемге чедир черлерден чыылган мөөң чон – ол үеде чеди хүн үргүлчүлээн байырлал кылган+. 9А дараазында хүнде олар онзагай чыыш кылган. Өргүл салыр бедигээшти ыдыктаанын чеди хүн, байырлалды база чеди хүн демдеглээн. 10Чеди айның чээрби үште хаан чонну аалдарынче чандырыпкан. Улус Дээрги-Чаяакчының чалчазы Давидке, Соломонга база Бодунуң израиль чонунга кылган бүгү буяны дээш сеткил-чүрээнде өөрүп-хөглеп турган.

Дээрги-Чаяакчының Соломонга көзүлгени

(3 Хаан. 9:1-9)

11Соломон Дээрги-Чаяакчының өргээзин база хаанның ордузун тудуп дооскан – Дээрги-Чаяакчының өргээзинге, бодунуң ордузунга кылыр деп бодап алган бүгү чүвезин чедиишкинниг кылып дооскан. 12Ынчан Дээрги-Чаяакчы Соломонга дүне када көстүп келгеш+, мынча дээн: «Сээң мөргүлүңнү дыңнап кааш, бо черни Меңээ өргүл салыр өргээ кылдыр шилип алдым.

13Мен дээрни хаап каарымга, чаъс чагбайн баар дижик, азы мен шартылаага черни чип кааптарын дужаар, азы Бодумнуң чонумче хамчык аарыг ыдыптар дижик мен+. 14Бир эвес Мээң адым-биле адаттынып турар Мээң чонум томаарый бергеш, мөргүп, Менче чүткүп эгелээр болза+, бузуттуг-бак оруктарындан өскээр чайлай бээр болза, Мен дээрден дыңнап кааш, ооң бачыттарын өршээр мен база ооң черин экиртип каар мен. 15Ийе, Мээң караам силерже көөр, Мээң кулаам бо черге чугаалаан мөргүлдерже кичээнгей салыр+. 16Мен ам Мээң алдар-адым аңаа кезээ мөңгеде турзун дээш, бо өргээни шилип, ыдыктап алдым. Мээң караам биле бодал-чүрээм кезээ шагда аңаа турар+.

17А сеңээ хамаарыштыр. Бир эвес сен Мээң мурнумга бодуңнуң ачаң Давид ышкаш чурттаар болзуңза; Мээң бүгү айтыышкыннарымны күүседир, Мээң дүрүм-хоойлуларымны сагыыр болзуңза, 18сээң ачаң Давидке: „Израильди чагырар салгакчы чок артпас сен“ – деп ооң-биле керээ чарганым дег+, сээң хаан дүжүлгеңни быжыглап каар мен.

19А бир эвес израильчилер силер Менден хая көрнүп, силерге Мээң берген айтыышкын, дүрүмнеримге чагыртпас болзуңарза, өске бурганнарга бараан болуп, мөгейип баар болзуңарза, 20Мен израиль чонну силерге берген Мээң черимден дазылы-биле тура тыртып каар мен+, Бодумнуң алдар-адымга дээш ыдыктап кааным бо өргээден ойталаар мен. Израильди ынчан бүгү чоннарга бужар үлегер-чижек, кочу-шоот кылып каар мен+. 21Бедий берген бо өргээ бузундулар апаар, ооң чаны-биле эрткен кижи бүрүзү элдепсинер база: „Дээрги-Чаяакчы бо чуртту, бо өргээни чүге ынчаар аажылааны ол?“ – деп айтырар+. 22А улус: „Олар ада-өгбезин египет черден үндүре берген Дээрги-Чаяакчызы – адаларының Бурганындан ойталааш, өске бурганнар эдерип, оларга бараан болуп, мөгейгени дээш, Дээрги-Чаяакчы ол улусче бо айыыл-халапты ыткан“ – деп харыылаар».

8

Соломоннуң өске ажыл-херектери

(3 Хаан. 9:10-28)

8^1Соломон Дээрги-Чаяакчының өргээзи биле хаанның ордузун чээрби чыл иштинде тудуп дооскан соонда+, 2Хирам хаанның аңаа берген хоорайларын база катап туткаш, ол хоорайларга израильчилерни чурттадып каан. 3Ооң соонда Соломон Хамат-Цоваже чорупкаш, ону эжелеп алган. 4Ол ээн кургаг ховуга Тадмор хоорайны база Хаматка таваан салганы аъш-чем курлавыры шыгжаар хоорайларның шуптузун тудуп каан. 5Соломон Үстүү Бет-Орон болгаш Алдыы Бет-Орон деп хоорайларны+ быжыглай тудуп, оларны ханаларлыг, дээктерлиг хаалгаларлыг шивээ-хоорайлар кылып каан+. 6Ол Ваалат хоорайны, аъш-чем курлавыры шыгжаар бүгү хоорайларны база бодунуң дайынчы тергелерин болгаш аъттарын тургузар хоорайларны катап тудуп каан. Соломон Иерусалимге, Ливанга болгаш чагырып турганы бүгү черлерге тудар дээн бүгү чүвезин тудуп каан.

7Соломон хет, амор, ферез, хиввей болгаш иевус чоннарның (олар шупту израильчилер эвес турган) артынчызын – 8оларның чуртка артып калган, израильчилерниң узуткавааны үре-салгалын – кулдар ышкаш ажылдадып ажыглап турган, амдыгаа чедир ындыг бооп арткан. 9А израильчилерни Соломон бодунуң ажылын кылыр кулдар кылдыр ажыглаваан+. Олар ооң шериглери, нояннары, шериг баштыңнары, ооң дайынчы тергелериниң башкарыкчылары, аъттыг шериг удуртукчулары бооп турган. 10Соломон хаанның ажылчын күжүн хайгаараар 260 кол башкарыкчы кижи база турган чүве-дир.

11А фараоннуң уруун Соломон Давидтиң Хоорайындан аңаа тудуп бергени ордуже көжүрүпкен+. Чүге дээрге ол: «Мээң кадайым Израильдиң хааны Давидтиң ордузунга чурттавас ужурлуг – Дээрги-Чаяакчының аптаразын киирип турган черлер ыдыктыг болур болгай» – деп чугаалаан чүве-дир.

12Ол үеде өргээниң серилиг чериниң дужунга тудуп кааны Дээрги-Чаяакчының өргүл бедигээжинге+ Соломон Аңаа бүрүн өрттедир өргүлдер кылып эгелээн. 13Хаан Моисейниң айтыышкынын ёзугаар хүннүң-не доктааттынган өргүлдерни амыр-дыш хүннеринде, Ай чаазының байырлалдарында болгаш чылдың үш кол байырлалы: Хаарган далганнар, Чеди неделя, Чадырлар байырлалдарында кылып турган+. 14Бодунуң ачазы Давидтиң дүрүмүнде доктаатканын ёзугаар+, Соломон албан-хүлээлге кылыры-биле Бурганның бараалгакчыларының салбырларын томуйлап каан. Левиттерниң салбырларын база, олар Бурганны алгап-мактазын дээш, өргээге хүннүң-не кылыр ажылдар кылырынга Бурганның бараалгакчыларынга дузалашсын дээш, томуйлап каан. Оон ыңай ол хаалгачыларны бөлүктер аайы-биле хаалга бүрүзүнге тургузуп каан, чүге дээрге Бурганның кижизи Давид ынчаар айтып чагаан турган+. 15Хаанның бараалгакчылар биле левиттерге хамаарышкан айтыышкыннарын, ооң иштинде эртине-байлак шыгжамырларының дугайында айтыышкынын, израильчилер черле үреп көрбээн.

16Соломоннуң бүгү ажыл-херээ Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң таваан салган хүнден эгелээш, ону тудуп дооскан хүнге чедир күүсеттинген. Дээрги-Чаяакчының өргээзин бүрүнү-биле тудуп каан.

17Ынчан Соломон Кызыл далайның эриинде, эдом черде турар Эцион-Гавер болгаш Эйлатче чорупкан+. 18Хирам хаан аңаа бодунуң эжиндирип билир далайжылары башкарган корабльдарын бодунуң дүжүметтериниң дузазы-биле чорудуп берген. Ол далайжылар Соломоннуң улузу-биле кады Офирже эжиндирип чорупкаш+, оортан 450 талант алдын эккелгеш[*], Соломон хаанга чедире бергеннер.

9

Шеваның кадыны-биле ужуражыышкын

(3 Хаан. 10:1-13)

9^1Шеваның кадыны+ Соломоннуң алдаржаанын дыңнап кааш, аңаа берге айтырыглар салып, шенээр дээш+ Иерусалимге хөй эдеринчилиг, чаагай чыттыг чүүлдер чүдүрген коштаан тевелерлиг, дыка хөй алдынныг болгаш эртине даштарлыг чедип келген. Ол кадын Соломонга барып ужурашкаш, ооң-биле угаан-сагыжынга кирген бүгү чүве дугайында чугаа кылган+. 2Соломон ооң бүгү айтырыгларынга харыылап берген; Соломоннуң аңаа тайылбырлап шыдавааны билдинмес чүү-даа чүве чок болган. 3Шеваның кадыны Соломоннуң мерген угаанын база ооң тудуп каан ордузун көрген. 4Оон хаанның столунда аъш-чемни, ооң дүжүметтериниң оран-бажыңын, ооң чалчаларының бараан болуп турарын, оларның идик-хевин, хаанның дашка тудукчуларын, оларның идик-хевин, ооң Дээрги-Чаяакчының өргээзинге эккеп салып турар бүрүн өрттедир өргүлдерин[*] база көргеш, кайгаанындан тыныжы бачымнай берген.

5Кадын ынчан Соломон хаанга мынча дээн: «Бодумнуң чуртумга сээң херектериң болгаш мерген угааның дугайында дыңнаан мен, ол бүгү шын болду! 6А мен маңаа кээп, ол бүгүнү бодум караам-биле көрбээн шаамда, ол чугааларга бүзүревейн турдум. Ам көөрүмге, улус меңээ сээң бодап четпес мерген угааның чартыының дугайында безин чугаалаваан бооп-тур: мээң дыңнааным дамчыыр чугааны оранчок ажып турар-дыр сен. 7Сээң улузуң амыр-чыргалдыг-дыр. Үргүлчү сээң мурнуңга бараан болуп, мерген угааныңны дыңнап турар чалчаларың амыр-чыргалдыг-дыр. 8Сенче ээ көрнүп, сени Бодунуң дүжүлгезинге хаан кылдыр Бодунуң адындан чагырары-биле олуртуп каан Бурганың Дээрги-Чаяакчыга алдар! Сээң Бурганың Израильге ынакшылы дээш база ону кезээ мөңгеде тургузуп каар дээш, сени ооң хааны кылып каан-дыр+ – сен ам чөптүг чорук биле шынныг шииткел ёзугаар кылыр-дыр сен+».

9Шеваның кадыны хаанга 120 талант алдын[*], эңдерик чаагай чыттыг чүүлдер болгаш эртине даштарны белекке берген. Кадынның Соломон хаанга бергени дег эмгежок хөй чаагай чыттыг чүүлдер аңаа кажан-даа турбаан.

10Хирамның болгаш Соломоннуң Офирден+ алдын сөөртүп эккеп турган чалчалары оортан сандал ыяш биле эртине даштар база сөөртүп эккелген. 11Хаан ол ыяштан Дээрги-Чаяакчының өргээзинге болгаш хаанның ордузунга чадалар база хөгжүмчүлерге чадаган, чанзылар кылып берген. Аңаа дөмейлежир хире чүүлдерни улус Иудеяга ооң мурнунда көрүп көрбээн.

12Соломон хаан Шеваның кадынынга ооң хаанга эккелген белектеринден-даа хөйнү, ооң күзээн-не, дилээн-не бүгү чүвезин хайырлаан. Ооң соонда кадын улузу-биле кады чуртунче чана берген.

Соломоннуң бай-байлаа болгаш өндүрү

(3 Хаан. 10:14-29)

13Соломон чылдың-на 666 талант[*] алдынны ап турган. 14Оон аңгыда садыгжылардан, даштыкы садыгжылардан ажык-орулга кирип турган. Бүгү араб хааннар, израиль девискээрлерниң чагырыкчылары Соломонга алдын-мөңгүннү база эккеп берип турган. 15Соломон хаан 200 улуг дозуг-камгалал кылып алгаш, алдын-биле шап каан. Бир дозуг-камгалалды кылырынга 600 шекел[*] алдын чарыгдаан. 16Ол ышкаш 300 бичежек дозуг-камгалал база кылып алгаш, алдын-биле шап каан+. Оларның бирээзин-не 300 шекел алдын-биле кылган[*]. Дозуг-камгалалдарны хаан «Ливанның арга-эзими» дээр ордуга+ тургузуп каан.

17Хаан оон ыңай чаан сөөгүнден улуг дүжүлге кылгаш, ону арыг алдын-биле шап каан. 18Ынаар үнер алды тепкииш биле бут салыр алдын сандайны дүжүлгеге быжыглап каан турган. Дүжүлгениң олудунуң ийи талазынга хол салыр черлер кылгаш, оларның чанынга ийи арзылаң дүрзүзү тургузуп каан. 19Оон ыңай алды тепкииште он ийи арзылаң – бир тепкииштиң-не ол-бо талазында ийи арзылаң кылдыр тургулаан. Өске кандыг-даа күрүнеге ол ышкаш коя каасталгалар кажан-даа туруп көрбээн.

20Соломон хаанның бүгү дашка-кундагазын база алдындан кылган турган; «Ливанның арга-эзими» дээр ордуда бүгү эт-херекселди база арыг алдындан кылган. Мөңгүнден кылган чүү-даа чок болган, чүге дээрге Соломоннуң үезинде мөңгүн хөй боорга, ону үнелевейн турган. 21Хаан далайга Хирамның чалчалары-биле Фарсисче эжиндирер корабльдарлыг турган+. Үш чыл болгаш-ла, корабльдар ээп кээп, алдын-мөңгүн, чаан сөөгү, сарбашкыннар болгаш алдын-доос куштар сөөртүп эккеп турган.

22Соломон хаан бай-байлаа болгаш мерген угааны-биле чер-делегейниң бүгү хааннарын ажып турган+. 23Чер-делегейде бүгү хааннар Соломоннуң угаан-чүрээнче Бурганның сиңниктиргени мерген угаанны дыңнаар дээш ооң-биле ужуражыксаар болган+. 24Келген кижи бүрүзү бодунуң белээн: алдын-мөңгүн эдилелдер, идик-хеп, ок-чепсек, чаагай чыттыг чүүлдер, аъттар болгаш элчигеннерни чылдың-на эккеп берип турган.

25Соломон аът баглап тургузар болгаш дайынчы терге турар 4000 черлиг, 12 000 аъттыг шериглиг[*] турган+. Хаан дайынчы тергелер биле аъттарны тускай хоорайларга+, а чамдыызын бодунуң чанынга, Иерусалимге, тудуп турган+. 26Соломон Евфрат хемден эгелээш, филистим черге чедир база Египет-биле кызыгаарга чедир бүгү күрүнелерни чагырып турган+. 27Соломоннуң чагырган үезинде Иерусалимде чеже даш барыл, мөңгүн база ынча апарган, а пөштен кылган тудуглар эңдерлип, пөш ыяжын Шефела девискээринде фига ыяжы дег анаа чүүл кылдыр санаар апарган. 28Соломонга аъттарны Египеттен база бүгү өске чурттардан эккеп турган+.

Соломоннуң өлүмү

(3 Хаан. 11:41-43)

29Соломоннуң өске ажыл-херектери, эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир, Нафан медээчиниң бижилгелеринде, Силом чурттуг Ахияның өттүр билген медеглелинде болгаш өттүр көөр Аддонуң[*] Наваттың оглу Иеровоам дугайында көстүүшкүнүнде тодараттынып бижиттинген. 30Соломон Иерусалимге бүгү Израильди дөртен чыл дургузунда чагырган. 31Оон ол өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону ооң ачазы Давидтиң Хоорайында ажаап каан. Соломоннуң оглу Ровоам ачазының орнунга хаан апарган.

10

Израильчилерниң Ровоамга удур үймээни

(3 Хаан. 12:1-23)

10^1Ровоам Сихем хоорайже+ чорупкан, чүге дээрге бүгү израильчилер ону хаан кылып аар дээш аңаа чыглып алган турган. 2Наваттың оглу Иеровоам+ Соломон хаандан дезип чорутканы Египетке тургаш, ол дугайында дыңнап кааш, Египеттен чанып келген. 3Израильчилер айбычылар чорудупкаш, Иеровоамны кыйгыртып аарга, ол бүгү израильчилер-биле кады Ровоамга чедип келген. 4Олар: «Сээң ачаң биске аар чүък чүдүрүп каан-дыр+, ам ачаңның биске албадап онааган күш четтинмес ажылын база биске чүдүрүп каан аар чүъгүн чиигедип бер. Бис ынчан сеңээ бараан болур бис» – дээннер.

5Ровоам: «Үш хонгаш, катап чедип кээр силер» – деп харыылаан.

Чон оон тарап чоруй барган.

6А Ровоам хаан ачазы Соломон дириг чорда, аңаа бараан болуп турган кырганнар-биле сүмележип эгелээн. Ол: «Бо чонга чүү деп харыылаайн, кандыг сүме кадар силер?» – деп айтырган.

7Кырганнар: «Бир эвес сен бо чонга буяндан кылып, оларның күзелин хандырар харыы берип, ээлдек-эвилең чугаалажыр болзуңза, олар кезээде сээң чалчаларың болур» – деп харыы бергеннер.

8Ынчалза-даа хаан кырганнарның берген сүмезин хүлээп албайн, ооң-биле кады өскен, аңаа бараан болуп турган аныяк оолдар-биле база сүмелешкен. 9Ровоам: «Силер кандыг сүме кадар силер? Меңээ: „Сээң ачаңның биске чүдүрүп каан чүъгүн чиигет“ – деп турар бо чонга канчаар харыылаалы?» – деп айтырган.

10Ооң-биле кады өскен аныяк оолдар: «„Сээң ачаң биске аар чүък чүдүрүп каан-дыр, а сен ону чиигедип көр“ – деп турар чонга: „Мээң биче салаам ачамның белинден чоон. 11Мээң ачам силерге аар чүък чүдүрүп каан, а мен ону оон-даа аар кылып каар мен. Ачам силерни кымчы-биле кезедип турган, а мээң кеземчем скорпионнуң шагар дылы дег болур“ – дээр сен» – деп харыылаан.

12Үш хүн эрте бээрге, Иеровоам болгаш бүгү чон Ровоам хаанның «Үш хонгаш, катап чедип кээр силер» деп дужааганын ёзугаар олче чедип келген. 13Хаан оларга кадыг-дошкун харыы берген. Ирейлерниң сүмезин херекке албайн, аныяк оолдарның сүмелээнин ёзугаар: 14«Мээң ачам силерге аар чүък чүдүрүп каан-дыр, а мен ону оон-даа аар кылып каар мен. Ачам силерни кымчы-биле кезедип турган-дыр, а мээң кеземчем скорпионнуң шагар дылы дег болур» – дээн.

15Хаан шак ынчаар чонну дыңнавайн барган. Дээрги-Бурган-Чаяакчының Силом чурттуг Ахияны дамчыштыр Наваттың оглу Иеровоамга Бодунуң чугаалаан сөзү боттанзын дээш+, ынчаар болур кылып кааны ол-дур. 16Бүгү израиль чон хаан оларны дыңнавайн барганын көргеш, аңаа: «Давид-биле бир баг болган бис бе, Иессейниң оглу-биле бир аай чүвүс барыл? Израильчилер, аалдарыңарже ээп чангылаңар!+ Давидтиң салгалы бодунуң төрел бөлүүн чагырзын!» – деп харыылаан. Бүгү израильчилер оон аалдарынче тарай берген. 17А Ровоам чүгле Иудеяның хоорайларында чурттаан израильчилерни чагырып арткан.

18Ровоам хаан чонче ажылчы күш даргазы Адонирамны+ айбылап чорудупкан, ынчалза-даа израильчилер ону даш-биле өлүр соп каапкан. А Ровоам чуузазынче дүвү-далаш үне халааш, Иерусалимче дезе берген. 19Израильчилер ынчалдыр Давидтиң салгакчыларынга удур амгы үеге чедир үймээн үндүрүп турар.

11

11^1Ровоам Иерусалимге келгеш, Израильдиң чонунга удур дайылдажып, бодунга хаанныг чагырганы эгидип аарын шиитпирлээш, Иудеяның чонундан база Вениаминниң аймаандан 180 000 шилиндек шеригни чыып алган. 2Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы Бодунуң кижизи Шемайяга+ сөзүн ажыткан: 3-4«Соломоннуң оглу, Иудеяның хааны Ровоамга, Иуда биле Вениаминниң аймактарында бүгү израильчилерге Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: боттарыңарның ха-дуңмаңар-биле чаалажып барбаңар. Шуптуңар бажыңнарыңарже чана бериңер, чүге дээрге ол бүгү Мээң күзел-соруум ёзугаар болган-дыр».

Олар Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп дыңнааш, Иеровоамга удур тулчуп үнмейн чана бергеннер.

Ровоамның Иудеяның хоорайларын быжыглааны

5Ровоам Иерусалимге чурттап турган. Ол Иудеяда хоорайларны халдаашкындан камгалаары-биле быжыглап каан+. 6Ол хоорайлар бо-дур: Вифлеем, Этам, Текоя, 7Бет-Цур, Сохо, Одоллам, 8Геф, Мареша, Зиф, 9Адораим, Лахис, Азека, 10Цора, Айалон болгаш Хеврон. Иуда биле Вениаминниң аймактарының черлеринде турар ол хоорайлар быжыглаттынган. 11Ровоам ол шивээлерни быжыглааш, оларга шериг баштыңнарын томуйлап, аъш-чем, олива үзү болгаш арага шыгжаар черлер кылып каан. 12Ол оон ыңай хоорай бүрүзүнге дозуг-камгалалдар, чыдалар бергеш, аажок күштүг кылдыр быжыглап каан. Иуда биле Вениаминниң аймактарының черлери ынчалдыр ооң холунга артып калган.

13Бүгү израиль черде бар шупту девискээрлерден Бурганның бараалгакчылары биле левиттер Ровоамга каттыжып келген. 14Левиттер боттарының одар-белчиирлерин, ээлээн черлерин каапкаш+, Иудея биле Иерусалимче чедип келген, чүге дээрге Иеровоам оолдары-биле оларны Дээрги-Чаяакчының бараалгакчылары боор албан-ажылдан чайладып каапкан чүве-дир. 15Иеровоам мөгейиишкин кылыр бедик черлерге өске бараалгакчылар томуйлап каан+; ол аңаа бодунуң кылып алган дүрзү-бурганнарын – хуналар биле бугажыктарын тургузуп каан+. 16Израильдиң бүгү аймактарындан Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга мөгееринге чүрээ-биле бердинипкен улус ада-өгбезиниң Бурганынга өргүлдер кылыры-биле левиттерниң соондан Иерусалимге кээп турган. 17Олар Иудея күрүнени быжыглап, Соломоннуң оглу Ровоамны үш чыл деткип, ол үениң дургузунда Давид биле Соломон хааннарның оруун истеп келген.

Ровоамның өг-бүлези

18Ровоам хаан Давидтиң оглу Иеримоттуң уруу Махалатты кадай кылып алган. Махалаттың авазы Авихаил Иессейниң оглу Элиавтың+ уруу болур чүве-дир. 19Махалат хаанга Иеуш, Шемария болгаш Загам деп үш оол божуп берген. 20Ровоам ооң соонда Авессаломдан укталган Мааханы кадай кылып алган. Мааха хаанга Авия, Аттай, Зиза болгаш Шеломитти божуп берген. 21Хаан Авессаломдан укталган Маахага бодунуң бүгү өске кадайларындан база кул-кадайларындан артык ынак турган. А ол ниитизи-биле он сес кадайлыг, алдан кул-кадайлыг, чээрби сес оолдуг, алдан кыстыг турган чүве-дир.

22Ровоам Мааханың оглу Авияны хааннадыр дээш, ону ооң акы-дуңмаларының аразында кол кижи кылып каан+. 23Ол угаан-сарыылдыын көргүзүп, шупту оолдарын Иудея биле Вениаминниң бүгү девискээринче, бүгү быжыглалдыг хоорайларже тарадып чорудупкаш, оларны азырап-хандырар эңдерик чүүлдер бергеш, хөй кадайлар айтырып берген.

12

Египеттиң Иудеяже халдааны

(3 Хаан. 14:22-28)

12^1Ровоамның хаан эрге-чагыргазы быжыгып, күш кирип алган соонда, ол бүгү израиль чон-биле кады Дээрги-Чаяакчының хоойлузундан ойталап каапкан. 2Ровоамның чагыргазының бешки чылында Египеттиң хааны Сусаким+ израильчилерге удур дайылдажыр дээш Иерусалимче чорупкан. Олар Дээрги-Чаяакчыга шынчы чоруун үрээн болгай. 3Сусаким 1200 дайынчы тергелиг, 60 000 аъттыг шериглиг болгаш Египеттен ооң-биле кады келген ливий, сукхий болгаш эфиоп эмге-санчок чадаг шериглиг халдааш, 4Иудеяда быжыглалдыг хоорайларны+ эжелеп алгаш, Иерусалимге чоокшулап келген.

5Ынчан Иудеяның нояннары Сусакимден камгалал дилеп, Иерусалимге чыглып келген. Шемайя медээчи+ база келгеш, Ровоам биле ол нояннарга Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыткан: «Силер Менден ойталаан силер, ынчангаш Мен база силерден ойталап, Сусакимниң холунга хүлээдип тур мен».

6Израильдиң нояннары биле хаан томаарый бергеш: «Дээрги-Чаяакчы чөптүг-шынныг-дыр!» – дээннер+.

7Дээрги-Чаяакчы оларның томаараанын көрүп кааш, Бодунуң сөзүн Шемайяга ажыткан: «Томаарааны дээш, Мен оларны хыдывайн, удавас камгалаар мен. Мээң килеңим Иерусалимче кыптыкпас – Сусакимниң холу ону кезетпес. 8Ындыг-даа болза, Меңээ бараан болуру-биле хары күрүнелерге бараан болурунуң аразында ылгалды билип алзыннар дээш, олар Сусакимниң чалчалары апаар».

9Египеттиң хааны Сусаким Иерусалимге удур келгеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң база хаанның ордузунуң эртине-байлаан алгаш барган. Ол бүгү чүвени, ооң иштинде Соломоннуң кылып каан алдын дозуг-камгалалдарын+ ап алган. 10Ровоам хаан оларның орнунга хүлер дозуг-камгалалдар кылгаш, хаанның ордузунче кирер черде турар камгалакчы шериглер баштыңнарынга хүлээдип берген. 11Хаан Дээрги-Чаяакчының өргээзинче бар чыдар санында-ла, камгалакчы шериглер ол дозуг-камгалалдарны тудуп алган кады чоруур, а оон таңныылдар өрээлинче дедир аппаар турган.

12Ровоам томаарый бээрге, Дээрги-Чаяакчының килеңи оон чайлап, ону бүрүнү-биле узуткавайн барган. Ооң кадында ол үеде Иудеяга эки чүүлдер бар турган+.

Ровоамның өске ажыл-херектери

(3 Хаан. 14:29-31)

13Ровоам Иерусалимге быжыг туруштуг хаан апарган. Ол дөртен бир харлыында хааннап эгелээш, Дээрги-Чаяакчының Израильдиң бүгү аймактарының аразындан Ооң алдар-адынга тураскааткан боор кылдыр шилип алган хоорайы Иерусалимге чуртту он чеди чыл чагырган. Ооң аммон сөөк авазын Наама дээр турган. 14Дээрги-Чаяакчыже бодунуң чүрээниң ханызындан чүткүвээн болгаш, Ровоам бузут үүлгедип турган.

15Ооң ажыл-херектери, эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир, Шемайя медээчи+ биле өттүр көөр Аддонуң+ бижилгелеринде, төөгү бижимелдериниң аразында, тодараттынып бижиттинген. Ровоам биле Иеровоамның аразынга үргүлчүлээшкинниг дайын чоруп турган. 16Ровоам өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Авия ачазының орнунга хаан апарган.

13

Авия хаан

(3 Хаан. 15:1-24)

13^1Иеровоамның хааннаашкынының он сески чылында Авия[*] Иудеяның хааны апарган. 2Ол Иерусалимге үш чыл хааннаан. Ооң авазы Гива чурттуг Уриилдиң уруу Михайя турган.

Авия биле Иеровоамның аразынга дайын чоруп турган. 3Авия дайынче 400 000 шилиндек, эрес-дидим дайынчылыг аг-шеригни үндүрүп келген, а Иеровоам аңаа удур 800 000 база-ла эрес-дидим, шилиндек дайынчылыг аг-шерии-биле үнүп келген. 4Авия Эфрем дагларында Цемараим дааның бажынга туруп алгаш, мынча дээн: «Иеровоам болгаш бүгү израильчилер, мени дыңнаңар! 5Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы Израильди хааннаар эргени Давидке болгаш ооң үре-салгалынга шынзыттынган керээ ёзугаар кезээ мөңгеде бергенин билбес силер бе?+
6Ынчалза-даа Наваттың оглу Иеровоам – Давидтиң оглу Соломоннуң чалчазы бодунуң дээргизинге удур тура халаан-дыр+. 7Хоозун, дүржок улус ону долгандыр чыглып алгаш, Соломоннуң оглу Ровоамга удур үнүп келген-дир, а Ровоам аныяк, дуржулга чок болгаш, оларга удур туржур харыы чок болган-дыр.

8Ам силер Давидтиң үре-салгалының холунда турар Дээрги-Чаяакчының күрүнезинге удурланыр бодап турар-дыр силер. Ийе, силер эңдерик хөй санныг-дыр силер, Иеровоамның силерге бурганнар кылдыр кылып бергени алдын бугажыктарлыг-дыр силер+. 9Силер Дээрги-Чаяакчының бараалгакчылары болур Аароннуң үре-салгалын болгаш левиттерни үндүр сывырыпкаш+, кожа чоннарның үлегери-биле боттарыңарга өске бараалгакчылар томуйлап алган эвес силер бе? Бурган болбас дүрзүлерге+ бараалгаксаан кижи бүрүзү бир бугажык болгаш чеди кошкарлыг чедип келгеш, оларның бараалгакчызы апаар-дыр!

10А биске хамаарыштыр. Дээрги-Чаяакчы – бистиң Бурганывыс-тыр, бис Оон ойталаваан бис. Аңаа Аароннуң үре-салгалы болур бараалгакчылар бараан болуп турар, левиттер база албан-хүлээлгезин күүседип турар. 11Олар үргүлчү-ле эртен, кежээ Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүлдер кылып, чаагай чыттыг чүүлдер-биле айдызап, арыг ширээге ыдыктаан хлебтерни одуруглай салып, алдын чырыткыны болгаш ооң деңнерин кежээниң-не кыпсып турар. Бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчының дүрүмнерин сагып турар-дыр бис, а силер Ону каапкаш барган-дыр силер. 12Бурган бистиң-биле-дир, Ол – бистиң Баштыңчывыс-тыр. Ооң бараалгакчылары трубаларын дыңзыдыр этсип, силерге удур тулчуушкунче кыйгырып тур+. Израильчилер, ада-өгбеңерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы-биле чаалашпаңар, чедиишкинниг болбас силер!»

13Иеровоам ол аразында Авияның шерииниң артынче бөлүк шериглерин чорудупкан, ынчангаш израильчилер Иудеяның аг-шерииниң мурнунга-даа, оларның артында кедегге-даа турган. 14Иудей дайынчылар хая көрнүп келгеш, дайзыннар оларже арты-мурнундан халдап турарын көрүп каан. Олар ынчан Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп, кыйгырып эгелээн, Бурганның бараалгакчылары трубаларын этси берген. 15Иудеяның дайынчылары дыңзыдыр кыйгы салырга, Бурган Авияның база Иудеяның аг-шерииниң мурнунга Иеровоамны база бүгү израильчилерни чылча шаап каапкан. 16Израильчилер иудейлерден дезип маңнажып эгелээн, Бурган оларны иудей дайынчыларның холунче киирип берген. 17Авия болгаш ооң улузу израильчилерге аар чидириг таварыштырган, оларның аг-шериинден 500 000 шилиндек дайынчы өлүрткен. 18Израильчилер ынчан аштырып, томаараан, а Иудеяның чону тиилеп алган, чүге дээрге ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга ынанып турган.

19Авия Иеровоамны сүрүп чоруткаш, ооң Вефил, Иешана болгаш Эфрон деп хоорайларын база оларның чоок-кавызында хоорай-суурларны эжелеп алган.

20Авияның үезинде Иеровоам оон ыңай күш кирип шыдаваан. Дээрги-Чаяакчы ону кезедирге, ол өлүп калган+. 21А Авия күш кире берген. Ол бодунга он дөрт кадай ап алгаш, чээрби ийи оолду, он алды кысты төрүдүп каан.

22Авияның өске ажыл-херектери, ооң кылган болгаш чугаалаан чүвези Аддо медээчиниң+ төөгү тайылбырлыг дептеринде бижиттинген.

14

14^1Авия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Аса ачазының орнунга хаан апарган. Ооң үезинде чер-чурт он чыл дургузунда тайбыңчаан.

Аса хаан

(3 Хаан. 15:9-12)

2Аса бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының мурнунга эки болгаш таарымчалыг чүүлдер кылып турган. 3Ол хары бурганнарга өргүл салыр бедигээштерни, мөгейиишкин кылыр бедик черлерни чайладып каапкан, ыдыктыг көжээлерни чуура шапкаш, Ашера бурганга тураскааткан адагаштарны кезип каапкан+. 4Аса иудейлерге ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже чүткүүрүн, Ооң хоойлузун база айтыышкыннарын күүседирин дужааган. 5Ол Иудеяның бүгү хоорайларынга мөгейиишкин кылыр бедик черлерни, ыдыктыг дээн адагаштарны чайладып каапкан. Күрүне ооң үезинде тайбың чурттап турган. 6Чуртка тайбың турда, Аса Иудеяга быжыглалдыг хоорайларны тудуп каан+. Ол чылдарда кым-даа ооң-биле дайылдашпаан, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы аңаа амыр-тайбыңны хайырлаан+.

7Аса иудейлерге: «Бо хоорайларны тудуп алгаш, оларны суургаларлыг, хаалгаларлыг болгаш дээктерлиг ханалар-биле быжыглап аалы. Чер амдыызында бистии-дир, чүге дээрге бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчыже чүткүп турар-дыр бис. Олче чүткүүрүвүске, Ол биске бүгү талалардан амыр-тайбыңны хайырлаан-дыр» – дээн.

Олар хоорайлар тудуп эгелээш, чедиишкинниг болган.

Асаның эфиоптарны чылча шапканы

8Асаның аг-шерии Иуданың аймааның улуг дозуг-камгалал болгаш чыда-биле чепсегленген 300 000 кижизинден база Вениаминниң аймааның бичии дозуг-камгалал болгаш ча-согун-биле чепсегленген 280 000 кижизинден бүткен турган. Олар шупту күштүг-шыырак дайынчылар чүве-дир.

9Оларга удур эфиоп Зерах 1 000 000 дайынчылыг аг-шерии-биле, 300 дайынчы тергези-биле тулчуп үнгеш, Мареша хоорайга+ чеде берген. 10Аса аңаа удур үнүп келген. Олар тулчуру-биле Мареша чанында Цефата шынаазынга чыскаалып алган.

11Аса бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып: «Дээрги-Чаяакчы, күштүглерге удур туржуп турар кошкак улуска чүгле Сен дузалап шыдаар сен[*]. Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы, биске дузалап көрем, чүге дээрге Сеңээ ынаныр-дыр бис, бо аг-шеригге удур Сээң адың дээш тулчуп үнүп келген-дир бис. Дээрги-Чаяакчы, Сен – бистиң Бурганывыс сен! Кижи амытан Сени ажып тиилевезин!» – дээн.

12Дээрги-Чаяакчы эфиоптарны Асаның база иудейлерниң мурнунга чылча шаап каарга, олар дезипкен. 13Аса бодунуң аг-шерии-биле кады эфиоптарны Герар хоорайга чедир сүрүп келген. Эфиоптарның дыка хөй кижизи өлүрткен, олар аштырыышкындан оон ыңай оңгарлып шыдаваан[*], олар Дээрги-Чаяакчыга болгаш Ооң аг-шериинге чылча шаптырган. Иудей дайынчылар эңдерик хөй олча-тывыштыг болган. 14Асаның аг-шерии Герарның чоок-кавызында+ бүгү хоорай-суурларны үрегдеп каапкан, чүге дээрге ында чурттап турар улусче Дээрги-Чаяакчы коргуушкун ыдыпкан+. Иудейлер бүгү хоорай-суурларны үптеп каапкаш, дыка хөй олча-тывышты алгаш барган. 15Кадарчыларның чадырларынче база халдааннар, хөй шээр мал, теве коданнарын сүрүп аппарганнар. Оон олар Иерусалимче ээп келген.

15

Аса хаанның чаартылгалары

15^1Одедтиң оглу Азарияны Бурганның Сүлдези бүргей апкан+. 2Азария Асага уткуй үнүп келгеш, мынча дээн: «Аса база Иудея биле Вениаминниң бүгү аймак-чону, мени дыңнаңар! Дээрги-Чаяакчы-биле кады болзуңарза, Ол база силер-биле кады болур. Олче чүткүүр болзуңарза, Ол силерге тыптыр+. А Ону каапкаш баар болзуңарза, Ол база силерни кааптар. 3Израиль чон үр үеде алыс шынныг Бурган чок, өөредиг бээр Бурганның бараалгакчызы чок болгаш ыдыктыг хоойлу чок чораан-дыр[*]. 4Ынчалза-даа чон кызагдалга алыскаш, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже эглип, Олче чүткүп эгелээрге, Ол оларга ажыттынган-дыр. 5Ол үеде чорумал улуска айыылдыг турган, чүге дээрге чер-девискээрлерниң бүгү чурттакчыларынга дүвүрээзинниг үе болган. 6Бир аймак-чон өске аймак-чонну, бир хоорай өске хоорайны базып турган, чүге дээрге Бурган оларны янзы-бүрү кызагдаашкыннар-биле хөлзедипкен болган+. 7А силер кадыг-быжыг болуңар+, холуңар суларавазын, чүге дээрге кылган ажыл-херээңер дээш шаңнал алыр силер».

8Аса ол сөстерни – Одед медээчиниң оглу Азарияның[*] өттүр билген медеглелин – дыңнап кааш, сорук кирип, Иудея биле Вениаминниң черлеринден база Эфрем дагларынга эжелеп алган хоорайларындан чүдек-бужар дүрзү-бурганнарны ап каапкан. Ол Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунда турар Ооң өргүл бедигээжин септеп-чаартып каан.

9Оон Аса иудейлер биле вениаминчилерниң шуптузун база Эфрем, Манассия болгаш Симеоннуң черлеринден көжүп келгеш, олар-биле кады чурттай берген улусту чыып алган. Израильден дыка хөй улус Асаның Бурганы Дээрги-Чаяакчы ооң-биле кады дээрзин көргеш, ооң талазынче шилчип келген турган чүве-дир+.

10Ол бүгү улус Асаның чагыргазының он бешки чылының үш айда Иерусалимге чыглып келген. 11Ол хүн олар дайзыннардан үптеп алган олча-тывыжындан+ Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр 700 бода, 7000 шээр малды эккеп салган, 12а ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже боттарының бүгү-ле чүлдү-чүрээнден, бүгү-ле сеткил-сагыжындан чүткүүр дугайында керээ чарып алганнар+. 13Ынчаарга Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже чүткүвес кижи бүрүзү, улуг, бичези, эр, херээжени хамаан чокка, өлүртүп каар ужурлуг турган+. 14Улус-чон Дээрги-Чаяакчыга дыңзыдыр даңгыраглап, өөрүшкүлүг алгырып, трубалар, мыйыс эдискилер этсип турган. 15Иудеяның бүгү чону даңгыраа дээш өөрүп турган, чүге дээрге ону бүгү-ле чүлдү-чүрээнден берген чүве-дир. Олар Бурганче кызып чүткүп турган, ынчангаш Ол оларга ажыттынган. Дээрги-Чаяакчы оларга бүгү таладан амыр-тайбыңны хайырлаан+.

16Ол бодунуң кырган-авазы[*] Мааханың кадын адын безин казып каапкан, чүге дээрге Мааха Ашера бурганга тураскааткан чүдек-бужар адагаш тургузуп алган болган+. Аса ооң ол адагажын одуруп, кезектей кезип каапкаш, Кедрон шынаазынга өрттедипкен+. 17Израильдиң мөгейиишкин кылыр бедик черлерин Аса узуткаваан-даа болза, ооң чүрээ бүгү назынында Дээрги-Чаяакчыга бүрүнү-биле бердинген турган. 18Ол Бурганның өргээзинче ачазының база бодунуң Аңаа бараалгаткан белектерин: алдын-мөңгүннү, эдилел, саваларны эккелген.

19Асаның чагыргазының үжен бешки чылынга чедир дайын-чаа болуп көрбээн.

16

Асаның Израиль-биле дайылдашканы

(3 Хаан. 15:17-22)

16^1Асаның чагыргазының үжен алдыгы чылында Израильдиң хааны Вааса Иудеяга удур тулчуп үнгеш, иудей хаан Асаның черинден кымның-даа үнерин база ынаар кымның-даа кирерин болдурбас дээш, Рама хоорайны быжыглап эгелээн.

2Аса ынчан Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң база хаанның ордузунуң эртине шыгжамырларындан алдын-мөңгүннү үндүргеш+, Дамаскыга чагырып олурган арамей хаан Венададче чорудуп+, сөс ыткан: 3«Бистиң адаларывыстың аразынга дег, бис ийиниң аравыска база эвилел турзун. Көр даан, мен сеңээ алдын-мөңгүн чорудуп бердим. Израильдиң хааны Вааса мээң черимден ырап чоруй баар кылдыр, барып, ооң-биле эвилелиңни күш чок болдуруп көрем».

4Венадад Аса хаанның саналы-биле чөпшээрешкеш, бодунуң шериг баштыңнарын Израильдиң хоорайларынга удур чорудупкан. Олар Ийон, Дан болгаш Авел-Маим хоорайларны база Неффалимниң девискээринде курлавыр шыгжаар бүгү хоорайларны хоозурадып каапкан. 5Вааса ол дугайында дыңнап кааш, Раманы быжыглап тудар ажылын соксаткан. 6А Аса хаан бүгү иудейлерни чыыптарга, олар Рамадан Ваасаның аңаа тудуг кылып турган ыяш-дажын алгаш барганнар. Аса ол ыяш-даш-биле Гива болгаш Мицпа хоорайларны быжыглап алган.

7Ол үеде Иудеяның хааны Асага өттүр көөр Ананий чедип келгеш, мынча дээн: «Сен арамей хаанга идегеп, бодуңнуң Бурганың Дээрги-Чаяакчыга ынанмаан бооруңга+, арамей хаанның аг-шерии сээң холуңдан камгаланып үнген-дир. 8Эфиоптар болгаш ливийлерге дыка хөй дайынчы тергелерлиг, аъттарлыг күчүлүг аг-шериг турбаан чүве бе?+ Ындыг-даа болза, сен Дээрги-Чаяакчыга ынанып турган бооруңга, Ол оларны сээң холуңга хүлээдип берген-дир. 9Дээрги-Чаяакчының карактары, Аңаа чүрээнден бүрүнү-биле бердинген улусту быжыглаар дээш, бүгү чер-делегейни эргий көрүп турар+. Сен бодамча чок болган-дыр сен, ол дээш, амдыгааштан эгелеп, дайыннар чорудар-дыр сен+».

10Аса хаан медээчиге килеңней берген. Ол ону кара-бажыңнап, хол-будун доорбаш ыяшка кыстыртып каан, чүге дээрге аңаа аажок хорадаан чүве-дир+. Аса оон ыңай ол үеде чон аразында чамдык улусту база кызып-кыйып турган.

11Асаның ажыл-херектери, эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир, Иудеяның база Израильдиң хааннарының номунда бижиттинген. 12Чагыргазының үжен тоску чылында Асаның буттары аарый берген. Аарыы аажок аар-даа турган болза[*], ол Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилевейн, эмчилерге идегеп турган. 13Аса өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барып, чагыргазының дөртен бирги чылында чок апарган. 14Ону Давидтиң Хоорайынга, бодунга белеткеп алганы чевег-куйга ажаап каан. Чон Асаны янзы-бүрү чаагай чыттыг чүүлдер-биле долдурган хааржакка салгаш, аңаа алдар-хүндү кылдыр улуг одаг кывыскан.

17

Иосафат хаан

17^1Асаның оглу Иосафат ачазының орнунга хаан апаргаш, Израильге удур быжыгланып алган. 2Ол Иудеяның бүгү быжыглалдыг хоорайларынга+ шериг тургускаш, бүгү иудей черге база ооң ачазы Асаның эжелеп алганы Эфремниң хоорайларынга таңныыл шерии тургузуп каан.

3Дээрги-Чаяакчы Иосафат-биле кады болган, чүге дээрге ол өгбези Давидтиң баштайгы оруктарын[*] эдерип турган. Иосафат Ваалдың дүрзүлеринге мөгейбейн, 4бодунуң ачазының Бурганынче чүткүп, Израильдиң чаңчылдарын ёзугаар эвес+, а Бурганның айтыышкыннарын ёзугаар чурттап турган. 5Дээрги-Чаяакчы күрүнени Иосафаттың холунга быжыктырып каан, бүгү иудейлер аңаа белектер эккеп берген, ол хөй бай-байлактыг, алдар-хүндүлүг апарган. 6Ооң чүрээ Дээрги-Чаяакчының оруктары дээш чоргаарланып турган, ооң кадында ол Иудеяда мөгейиишкин кылыр бедик черлерни база Ашера бурганга тураскааткан адагаштарны ап каапкан.

7Чагыргазының үшкү чылында ол бодунуң нояннары Бенхаил, Авдий, Захария, Нафанаил болгаш Михей оларны Иудеяның хоорайларынга чонну өөретсин дээш чорудупкан. 8Нояннар-биле кады левиттер Шемайя, Нафания, Зевадия, Асаил, Шемирамот, Ионафан, Адония, Товия болгаш Тов-Адонияны база Бурганның бараалгакчылары Элишама болгаш Иорамны чорудупкан. 9Олар Дээрги-Чаяакчының хоойлузунуң дүрүг-номун ап алгаш, Иудеяга улусту өөредип чоруп турган. Иудеяның бүгү хоорайларын эргий кезип, чонну өөредип чорааннар.

10Иудеяны долгандыр турар бүгү күрүнелерни Дээрги-Чаяакчының ыдыпкан коргуушкуну хөме апкан+, олар Иосафат-биле чаалашпайн турган. 11Чамдык филистимнер Иосафатка белектер эккеп берип, албан-үндүт кылдыр мөңгүн берип турган, а арабтар аңаа шээр мал: 7700 кошкар болгаш 7700 хуна сүрүп эккелген.

12Иосафат улам-на күчү-күштүг апар чыткан. Ол Иудеяга шивээлер болгаш аъш-чем курлавыры шыгжаар хоорайлар тудуп каан. 13Иудеяның хоорайларынга ол хөй курлавыр шыгжап турган[*], а Иерусалимге күштүг-шыырак дайынчыларлыг шериглиг турган. 14Ол шериглерниң төрел салгалдар аайы-биле даңзызы бо-дур:

Иуданың аймаандан үнген муң шериг баштыңнары: 300 000 күштүг-шыырак дайынчылыг шериг баштыңы Адна; 15ооң соонда 280 000 дайынчылыг шериг баштыңы Иоханан; 16ооң соонда 200 000 күштүг-шыырак дайынчылыг Зихрийниң оглу Амасия. Ол бодун Дээрги-Чаяакчыга эки туразы-биле бараалгаткан чүве-дир.

17Вениаминниң аймаандан: ча-согун болгаш дозуг-камгалал-биле чепсегленген 200 000 шериглиг күштүг-шыырак дайынчы Элиада; 18ооң соонда 180 000 чепсегленген дайынчылыг Иегозавад.

19Хаанның бүгү Иудеяга быжыглалдыг хоорайларга таарыштыр тургузуп каан дайынчыларындан аңгыда, аңаа бараан болуп турган дайынчылар ол-дур.

18

Иосафаттың Ахав-биле эвилели

(3 Хаан. 22:4-35)

18^1Иосафат хөй бай-байлактыг, улуг алдар-хүндүлүг турган. Ол Ахав хаан-биле кудашкылар бооп төрелдежип алган+. 2Элээн каш чыл эрткенде, ол Ахавче баар дээш Самарияже чорупкан. Ахав аңаа база ооң-биле кады чораан улуска дыка хөй шээр болгаш бода мал дөгерип бергеш, ону Галаадта Рамот хоорайже+ халдаар кылдыр көгүдүп турган. 3Израильдиң хааны Ахав Иудеяның хааны Иосафатка: «Галаадта Рамотка удур мээң-биле кады үнер сен бе?» – дээн+.

Демгизи аңаа: «Сен канчаар-дыр сен, мен база ынчаар мен; мээң чонум база сээң чонуң ышкаш болур: сээң-биле кады дайылдажып үнер мен!» – деп харыылаан.

4А оон ыңай Иосафат Израильдиң хаанынга: «Баштай Дээрги-Чаяакчыдан сүмеден айтырып көр» – дээн.

5Израильдиң хааны Бурганның 400 медээчизин чыып алгаш+, олардан: «Галаадта Рамотка удур дайылдажып баар бис бе азы барбас бе?» – деп айтырган.

Олар: «Барып көрүңер, Бурган ол хоорайны хаанның холунга хүлээдип бээр-дир» – деп харыылаан.

6А Иосафат: «Мында Дээрги-Чаяакчының оон өске медээчизи чок чүве бе? Оон база айтырып көрээли» – дээн+.

7Израильдиң хааны Иосафатка: «Дээрги-Чаяакчыдан ону дамчыштыр айтырып болурувус база бир кижи бар чүве, ынчалза-даа ону көөр хөңнүм чок, чүге дээрге ол меңээ хамаарыштыр эки чүве чугаалавас, а үргүлчү багай чүве өттүр билип медеглээр-дир. Ол болза Имлайның оглу Михей-дир» – деп харыылаан.

Иосафат: «Хаан кижи ынча дээриңге, кайын боор» – деп харыылаан.

8Ынчан Израильдиң хааны чалчаларының бирээзин кыйгыргаш: «Имлайның оглу Михейни доп-дораан бээр эккел!» – дээн.

9Израильдиң хааны болгаш Иудеяның хааны Иосафат хаан хептерин кедип алгаш, кайызы-даа Самарияның хаалгазының баарында шаң черде бодунуң дүжүлгезинге саадап олурган, а бүгү медээчилер оларның мурнунга өттүр билип медеглеп турган.

10Медээчилерниң бирээзи, Хенаананың оглу Седекия, бодунга демир мыйыстар кылып алгаш+: «Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: „Арамейлерни кыргып-хыдываажеңге чедир, оларны мындыг мыйыстар-биле үзер сен“» – дээн.

11Бүгү өске медээчилер база-ла ол дугайында өттүр билип медеглеп: «Галаадта Рамотче барып көрүңер, тиилеп аар силер, Дээрги-Чаяакчы ону хаанның холунга хүлээдип бээр-дир» – дээннер.

12Михейни кыйгырып барган айбычы аңаа: «Дыңна даан, өске медээчилер, шупту чаңгыс кижи дег, хаанга чедиишкинни баш бурунгаар медеглеп тур. Сээң сөзүң оларның кайызының-даа сөстери дег болзун – сен база эки чүведен чугаалап көр» – дээн.

13А Михей: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: чүгле Бурганымның меңээ чугаалаан чүвезин хаанга дамчыдар мен» – дээн+.

14Медээчи чедип кээрге, хаан оон: «Михей! Галаадта Рамотка удур дайылдажып баар бис бе азы барбас бе?» – деп айтырган.

Михей: «Барып көрүңер, тиилеп аар силер. Оларны силерниң холуңарга хүлээдип бээр-дир» – деп харыылаан. 15А хаан аңаа: «Дээрги-Чаяакчының өмүнээзинден алыс шындан өске чүнү-даа чугаалавазыңны сенден дилеп, чеже катап аксы-сөзүң алыр ужурлуг кижи мен?!» – дээн.

16Михей ынчан: «Мен бүгү израильчилерни дагларда кадарчызы чок хойлар ышкаш тоо быдарай берген чоруур кылдыр көрдүм+. Дээрги-Чаяакчы: „Оларның ээзи чок-тур, кайызы-даа бажыңынче амыр-тайбың чана берзин“ – деп чугаалады» – дээн.

17Израильдиң хааны Иосафатка: «Ол медээчи меңээ хамаарыштыр кажан-даа эки эвес, чүгле багай чүве өттүр билип медеглээрин сеңээ чугаалаан ийик мен чоп» – дээн.

18А Михей уламчылап чугаалаан: «Ам Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзүн дыңнаңар. Мен Дээрги-Чаяакчыны Ону долгандыр турар дээрниң аг-шерии-биле кады Бодунуң дүжүлгезинде саадап олурар кылдыр көрдүм+. 19Дээрги-Чаяакчы: „Израильдиң хааны Ахав барып, Галаадтың Рамотка өлүп каар кылдыр, кым ону кажарлап үндүрерил?“ – деп айтырды. Ооң бир төлээзи бир янзы, өске төлээзи өске янзы саналдап турду. 20Ынчан база бир төлээ бурунгаар үнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга туруп алгаш: „Мен ону кажарлап үндүрүптер мен“ – диди. Дээрги-Чаяакчы: „Канчаар?“ – деп айтырды. 21Ол төлээ: „Мен моон чоруткаш, хаанның бүгү медээчилери мегелеп чугаалап турар кылып каар мен“ – деп харыылады. Дээрги-Чаяакчы: „Сен ону кажарлап үндүрүптер сен, чедиишкинниг болур сен. Барып, ону кылып каг“ – диди. 22Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы ам сээң медээчилериңни мегелеп чугаалаар кылып каан-дыр, а сээң-биле айыыл-халап боорун доктааткан-дыр».

23Ынчан Хенаананың оглу Седекия Михейже чоокшулап келгеш, ооң чаагынче дажыпкаш: «Дээрги-Чаяакчының Сүлдези сени дамчыштыр чугаалаар дээш, кандыг орук-биле менден сенче шилчий бергени ол?» – деп айтырган.

24Михей: «Сен ол дугайында шивээниң иштики өрээлдериниң бирээзинге+ чаштына бээриң хүнде билип аар сен» – деп харыылаан.

25Ынчан Израильдиң хааны: «Михейни тудуп алгаш, ону хоорай даргазы Амонче база Иоас тажыже чорудупкаш, 26хаанның чугаалаан чүвезин оларга дамчыдыңар: „Бо кижини кара-бажыңга олурткаш+, мен амыр-менди ээп келбээн шаамда, аңаа эвээш хлеб, сугдан өске аъш-чем бербеңер“» – деп дужааган.

27Михей: «Бир эвес сен амыр-менди ээп кээр болзуңза, мени дамчыштыр Дээрги-Чаяакчы чугаалаваан боор эвеспе» – дээн+. Оон ол: «Бүгү аймактар, дыңнаңар!» – деп немеп каан+.

28Израильдиң хааны биле Иудеяның хааны Иосафат Галаадта Рамотче чорупканнар. 29Израильдиң хааны Иосафатка: «Мен таныттынмас кылдыр солуй кеттинип алгаш, тулчур мен, а сен хаан хевиң-биле артып каап көр» – дээн. Израильдиң хааны солуй кеттинип алган, оон тулчуп кирипкеннер.

30Арамей хаан дайынчы тергелериниң башкарыкчыларынга: «Карачал-даа, ат-алдарлыг-даа улус-биле чаалашпаңар, чүгле Израильдиң хааны-биле чаалажыңар» – деп дужааган. 31Дайынчы тергелер башкарыкчылары Иосафатты көрүп кааш, «Бо кижи Израильдиң хааны-дыр» деп бодааш, олче халдаар дээш бүзээлеп алганнар. А Иосафат алгыра бээрге, Дээрги-Бурган-Чаяакчы аңаа дуза кадып, оларны оон чайладып каапкан. 32Дайынчы тергелер башкарыкчылары Израильдиң хааны ол эвес-тир деп билип кааш, ону сүрбейн барганнар.

33Ол аразында бир дайынчы чазын хере тырткаш, Израильдиң хаанын куяк хевиниң тиин өттүр душ бооп балыглапкан. Хаан бодунуң дайынчы терге башкарыкчызынга: «Аъттарны ээй тырткаш, мени тулчуушкун шөлүнден үндүр сөөртү бер, мен балыгладыптым» – дээн+.

34А тулчуушкун ол хүн улам киткээн, ынчангаш Израильдиң хааны дайынчы тергезинге арамейлерниң дужунга кежээге чедир турган. Хүн ажар өйде ол өлүп калган.

19

Иосафатты Бурганның медээчизиниң чемелээни

19^1Иудеяның хааны Иосафат Иерусалимде бодунуң ордузунче менди-чаагай чанып келген. 2Хаанга уткуй Ананийниң өттүр көөр оглу Иеху+ үнүп келгеш, аңаа мынча дээн: «Бузуттуг кижиге дузалап, Дээрги-Чаяакчыны көөр хөңнү чок улуска ынак апарып канчаарың ол? Дээрги-Чаяакчы ол дээш сеңээ килеңнеп тур. 3Ындыг-даа болза, сенде эки чүүлдер база бар-дыр+ – сен чер-чуртту Ашера бурганга тураскааткан адагаштардан арыглап каан-дыр сен база сеткил-чүрээңни Бурганны эдереринге бараалгаткан-дыр сен».

Иосафаттың шииткекчилерни томуйлааны

4Иосафат Иерусалимге чурттап турган. Ол катап база чон аразынга Беэр-Шевадан эгелээш, Эфрем дагларынга чедир чоруп, улусту оларның ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже ээлдирип турган. 5Чер-чуртка, Иудеяның бүгү быжыглалдыг хоорайларынга Иосафат шииткекчилер томуйлап каан+. 6Хаан шииткекчилерге: «Кылып турар чүвеңерже кичээнгейлиг көрүңер, чүге дээрге силер улустуң адындан эвес, а Дээрги-Чаяакчының адындан шиидер болгай силер, шииткел үндүрген саныңарда-ла, Ол силер-биле кады болур+. 7Ынчангаш Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чоруңар. Оваарымчалыг шиидиңер, чүге дээрге бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы чөптүг, Ол улусту ылгай көөрүн, хээли алырын чөпшээревес» – дээн+.

8Иосафат Иерусалимге база чамдык левиттерни, Бурганның бараалгакчыларын болгаш израиль чоннуң төрел салгалдар баштыңнарын Дээрги-Чаяакчының адындан шииткел үндүрер, чаргы-чаалы үзер улус кылдыр томуйлап каан+. Олар Иерусалимге чурттап турган. 9Хаан оларга мынча деп чагаан: «Силер ак сеткилдии-биле, бүгү-ле чүлдү-чүрээңерден, Дээрги-Чаяакчыдан коргуп бараан болур ужурлуг силер+. 10Боттарының хоорайларында чурттап турар ха-дуңмаңардан силерге кандыг-даа маргылдаалыг – өлүрүкчү чорук дугайында-даа, ыдыктыг хоойлу, айтыышкыннар, дүрүмнер дугайында-даа херек кирер болза, ол улуска Дээрги-Чаяакчыга удур кем-буруу кылбазын сагындырар ужурлуг силер+, оон башка Ооң килеңи силерже, ха-дуңмаңарже халдаар. Ынчаар кылыр болзуңарза, кем-буруу чок боор силер. 11Дээрги-Чаяакчыга хамаарышкан бүгү херектерге силерни Бурганның дээди бараалгакчызы Амария башкарзын, а хаанга хамаарышкан бүгү херектерге силерни Измаилдиң оглу, Иуданың аймааның чагырыкчызы Зевадия башкарзын. Левиттер силерге бижээчилер болур. Кылып турар чүүлдериңерге быжыг болуңар. Дээрги-Чаяакчы эки чүүл кылып чоруур улус-биле кады болзун».

20

Моав, аммон чоннарның база Сеирниң чурттакчыларының аштырыышкыны

20^1Ооң соонда моавтар, аммоннар болгаш чамдык меуннар[*] Иосафат-биле чаалажыр дээш үнүпкен. 2Улус чедип келгеш, Иосафатка: «Эдомдан[*], Дус далайның ындындан сеңээ удур дүк-түмен аг-шериг кел чыдыр. Олар ам Хацацон-Фамарда+ (тодаргайлаарга, Эн-Гедиде) келди!» – деп дыңнаткан.

3Иосафат корга бергеш, Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилээр деп шиитпирлээн. Ол бүгү Иудеяга шээрлээшкин чарлаан+. 4Иудейлер Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилээр дээш чыглып келген. Улус Иудеяның бүгү хоорайларындан Аңаа чаннып, дилег кылыр дээш чедип келген.

5Иосафат Дээрги-Чаяакчының өргээзинге, чаа шөл мурнунга иудейлер биле иерусалимчилерниң чыыжынга туруп келгеш, 6мынча дээн: «Ада-өгбевистиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы! Дээрде саадаан Бурган Сен эвес сен бе? А бүгү чоннарның күрүнелерин Сен чагырып турар сен. Сээң холуңда эрге-чагырга, күчү-күш бар+, кым-даа Сеңээ удур туржуп шыдавас! 7Бурганывыс, бо черниң биеэги чурттакчыларын Сээң израиль чонуңнуң мурнундан Сен сывырып чорудуптуп, ону Бодуңнуң өңнүүң+ Авраамның үре-салгалынга кезээ мөңгеде берипкен эвес сен бе? 8Олар бо черге чурттап, аңаа Сээң адыңга тураскааткан өргээ тудуп кааннар. Олар мынча деп турган: 9„Бир эвес айыыл-халап: дайын-чаа, кеземче, хамчык аарыг азы аш-чут бисти таварыыр болза+, бис Сээң адың-биле алдаржаан бо өргээниң баарынга Сээң мурнуңга туруп алгаш, кызагдатканывыстан Сени кыйгырар бис, а Сен бисти дыңнап кааш, камгалаар сен+“.

10А ам көр даан, аммоннар, моавтар болгаш Сеир дагларының чурттакчылары чедип келди. Израильчилер египет черден үнүп бар чыдырда, Сен оларга ук чоннарның черлеринче кирерин чөпшээревээн сен+. Ынчангаш израиль чон оларның кыдыынче ээпкеш, оларны хыдывайн барган+. 11Ам олар Сээң биске өнчү кылдыр бергениң ээлел чериңден бисти үндүр сывырар дээш чедип келген-дир. Оларның биске харыызы ол-дур. 12Бурганывыс! Сен оларны шиидип көрем. Чүге дээрге бисче кел чыдар эңдерик хөй аг-шеригге удур туржур күжүвүс чок-тур. Чүнү канчаптар аайын тыппас-тыр бис, карактарывыс чүгле Сенче көрүп тур!+»

13Бүгү иудейлер аңаа боттарының чаш ажы-төлү, кадайлары болгаш оолдары-биле кады Дээрги-Чаяакчының мурнунга турган. 14Ынчан Дээрги-Чаяакчының Сүлдези Захарияның оглу Яхазиилди – Асафтан укталган левит кижини – чыылган чон аразынга бүргей апкан+. (Захария Ванеяның оглу, Ванея – Иеиелдиң оглу, Иеиел – Маттанияның оглу болур чүве-дир.) 15Яхазиил мынча дээн: «Иудея биле Иерусалимниң бүгү чурттакчылары болгаш Иосафат хаан, мени дыңнаңар! Дээрги-Чаяакчының силерге чугаалаан чүвези бо-дур: шак ол эңдерик хөй аг-шеригден коргуп-сүртевеңер, чүге дээрге силерниң эвес, а Бурганның дайыны-дыр. 16Даарта оларга уткуй тулчуп үнүңер. Олар Циц деп артче үнүп кел чыдар болур. Силер оларны шынааның ужунга, ээн кургаг Иеруил ховунуң мурнунга тып аар силер. 17Бо удаада тулушпас силер. Чүгле барып туруп алгаш, Дээрги-Чаяакчының силерге хайырлап турар камгалалынче көрүңер. Иудея биле Иерусалим, коргуп-сүртевеңер. Даарта оларга уткуштур үнүп келиңер, Дээрги-Чаяакчы силер-биле кады болур+».

18Иосафат черге хаваан дегзип мөгейген, Иудеяның база Иерусалимниң бүгү чурттакчылары база Дээрги-Чаяакчыга мөгейип, Ооң мурнунга кээп дүшкен. 19Ынчан Кохат биле Корахтан укталган+ левиттер Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны аажок дыңзыг үн-биле алгап-мактаар дээш туруп келген.

20Иосафаттың шерии эртен эрте тургаш, Текоя чанында+ ээн кургаг ховуже үнүпкен. Олар үнүп чоруп турда, Иосафат туруп келгеш: «Иудея биле Иерусалимниң чурттакчылары, мени дыңнаңар! Силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыга бүзүреңер, ынчан чайгылыш чок боор силер; Ооң медээчилеринге бүзүреңер, ынчан чедиишкинниг боор силер» – дээн.

21Хаан чон-биле сүмелешкеш, Дээрги-Чаяакчыга ырлап бээр ужурлуг улусту база Ооң өндүр бедик ыдыктыын алдаржыдып: «Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтириңер, Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир!+» – деп чоруур ужурлуг улусту томуйлааш, шериглер мурнунга тургузуп каан.

22Олар ырлажып, алдаржыдып эгелээрге, Дээрги-Чаяакчы Иудеяже халдап кирип келген аммоннар, моавтар болгаш Сеирниң чурттакчыларының аразынга чөрүлдээ үндүрүптерге, олар чылча шапчып алган: 23аммоннар биле моавтар Сеирниң чурттакчыларын кыргып-хыдыыры-биле халдай бергеш, оларны бүрүнү-биле узуткап каапкан, оон бот-боттарын өлүржүп эгелээн+.

24Иудейлер ээн кургаг хову мурнунда бедээн черге чедип келгеш, шак ол эңдерик хөй аг-шеригже көөрге, чүгле черде чыдар мөчү-сөөктер көзүлген, кым-даа дириг артпаан болган. 25Иосафат бодунуң чону-биле дайзыннардан олчазын ап аар дээш келгеш, дыка хөй эт-хөреңги, идик-хеп[*] болгаш үнелиг эт-сеп тып ап, алгаш чоруй барып шыдаарындан хөйнү чыып алган. Олар үш хүн чыып келген – олчазы ындыг хөй болган! 26А дөрткү хүнде олар Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээп турганы Бераха шынаазынга чыглып келген. Ынчангаш ол черни амдыгаа чедир Бераха[*] шынаазы деп адап турар.

27Ооң соонда бүгү иудейлер биле иерусалимчилер Иосафатка баштадып алгаш, Иерусалимче өөрүшкүлүг чанып чорупкан, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы дайзыннарын ажып тиилээш, оларны өөртүп каан. 28Иерусалимге келгеш, чадаганнар, чанзылар болгаш трубаларга ойнавышаан, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче чорупканнар.

29Дээрги-Чаяакчы Боду Израильдиң дайзыннары-биле чаалажып турган деп дыңнап кааш, бүгү кожа күрүнелер Бургандан коргуушкунга алзыпкан+. 30А Иосафаттың күрүнези тайбыңчыраан, чүге дээрге ооң Бурганы аңаа чүк-чүгүнден амыр-дышты хайырлаан+.

Иосафаттың сөөлгү чылдары

(3 Хаан. 22:41-50)

31Иосафат Иудеяны ынчалдыр чагырып турган. Ол үжен беш харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге чээрби беш чыл хааннаан. Ооң авазының ады – Салаилдиң уруу Азува чүве-дир. 32Иосафат бодунуң ачазы Асаның оруктары-биле чоруп, оон өскээр барбайн, Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдер кылып турган. 33Ынчалза-даа мөгейиишкин кылыр бедик черлер узуткаттынмаан, чон бодунуң бүгү сеткил-чүрээ-биле ада-өгбезиниң Бурганынче ам-даа ээлбээн турган.

34Иосафаттың өске ажыл-херектери, эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир, Ананийниң оглу Иехунуң+ Израильдиң хааннарының номунче кирген бижилгелеринде бижиттинген.

35Соонда барып, Иудеяның хааны Иосафат Израильдиң бузут кылып турган хааны Охозия-биле дугуржулга кылгаш, 36Фарсисче эжиндирер корабльдар тудуп аар дээш ооң-биле каттыжып алган. Олар корабльдарны Эцион-Гавер өртээлге тудуп алган. 37Ынчан Мареша чурттуг Додаваның оглу Элиезер Иосафатка удур өттүр билген медеглел кылып: «Бир-тээ сен Охозия-биле каттыжып алган болганыңда, Дээрги-Чаяакчы сээң ажыл-херээңни буурадып каар-дыр» – дээн.

Корабльдар буза шаптырган, Фарсисче эжиндирип шыдавайн барган.

21

21^1Иосафат өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Иорам ачазының орнунга хааннай берген. 2Иорамның дуңмалары – Иосафаттың оолдары Азария, Иехиил, Захария, Азарияху, Михаил болгаш Шефатия олар турган. Олар шупту Израильдиң хааны[*] Иосафаттың оолдары-дыр. 3Ачазы оларга Иудеяда быжыглалдыг хоорайлар-биле кады алдын-мөңгүн, улуг үнелиг чүүлдерни белекке берген, а күрүне башкарар эргени улуг оглу Иорамга берген.

Иорам хаан

(4 Хаан. 8:16-24)

4Иорам ачазының күрүнезин хааннап эгелеп, быжыгып алгаш, бодунуң бүгү дуңмаларын база чамдык израиль нояннарны хылыш-биле шанчып өлүрүп каан. 5Ол үжен ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге сес чыл чагырган. 6Иорам Израильдиң хааннарының оруун эдерип+, Ахавтың өг-бүлезин өттүнүп чурттап турган, чүге дээрге Ахавтың уруун кадай кылып алган чүве-дир+. Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 7Ындыг-даа болза, Дээрги-Чаяакчы Давид-биле чарган керээзин бодааш, ооң үре-салгалын узуткаарын күзевээн. Ол Давидке база ооң үре-салгалынга олар, өшпес чырыткы дег+, кажан кезээде хаан болуп чагырарын аазаан турган.

8Иорамның үезинде эдом чон Иудеяның эрге-чагыргазынга удур тура халааш, боттарынга хаан олуртуп алган+. 9Ынчангаш Иорам шериг баштыңнары-биле, бүгү дайынчы тергелери-биле ынаар чорупкан. Эдомнар ону бүзээлеп аарга, Иорам дүне када тургаш, эдомнарже, оларның дайынчы тергелериниң башкарыкчыларынче халдаан. 10Ынчалза-даа Эдом Иудеяның чагыргазының адаандан үнгеш, амдыгаа чедир аңаа чагыртпайн турар. Ол-ла үеде Ливна хоорай база ооң чагыргазының адаандан үне берген, чүге дээрге ол ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыдан ойталаан болган. 11Иорам оон ыңай Иудеяның дагларынга мөгейиишкин кылыр бедик черлер кылгаш, Иерусалимниң чурттакчыларын самыырадып, Иудеяның чонун шын оруктан астыктырып каан.

12Иорамга Илия медээчиден+ чагаа келген. Ында мынча деп бижээн болган: «Сээң өгбең Давидтиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: сээң ачаң Иосафаттың болгаш Иудеяның хааны Асаның оруктарын эдербээн-дир сен+. 13Израильдиң хааннарының оруктарын эдерип+, Ахавтың өг-бүлезиниң үлегери-биле+ Иудеяның чонун, Иерусалимниң чурттакчыларын самыырадып каан-дыр сен. А сенден эки улус болур дуңмаларыңны – ачаңның үре-салгалын өлүрүп каан-дыр сен. 14Ол бүгү дээш, Дээрги-Чаяакчы сээң чонуңга, оолдарыңга, кадайларыңга, сенде бар бүгү чүвеге аар-берге кеземче онаар. 15А сен бодуң ишти-хырныңның коргунчуг аарыындан хинчектенир сен, адак соонда ишти-хырның хүн санында уштунуп эгелээр».

16Дээрги-Чаяакчы Иорамга удур филистимнер болгаш эфиоптарның кожалары арабтарның адаан-өжээнин хайындырыпкан+. 17Олар Иудеяже халдап киргеш, хаанның ордузунга турган бүгү эт-хөреңгини эжелеп ап, ооң оолдарын, кадайларын база тудуп алгаш барган. Охозия[*] деп адаар хеймер оглундан аңгыда, кымны-даа арттырбааннар.

18Ол бүгүнүң соонда Дээрги-Чаяакчы хаанның ишти-хырнынга эмнеттинмес аарыг халдадып каан. 19Хүн санында ындыг бооп келгеш, ийиги чылды төнчүледир ооң ишти-хырны аарыындан уштунуп кээп дүшкен, ол кедергей хинчектенип өлүп калган. Чон аңаа алдар-хүндү кылдыр, ооң ада-өгбезинге дег, улуг одаг кывыспаан+.

20Иорам үжен ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге сес чыл чагырган. Ол чок апаарга, кым-даа ооң ажыын ажып ыглаваан, ону Давидтиң Хоорайынга ажаап каан, ынчалза-даа хааннар хөөржүдер чевег-куйларга эвес.

22

Охозия хаан

(4 Хаан. 8:25—9:29)

22^1Иерусалимниң чурттакчылары Иорамның биче оглу Охозияны ачазының орнунга хаан кылып алган, чүге дээрге арабтар-биле кады иудей турлагже чаза таварып кирип келген шериглер улуг тажыларны кыра шаап каапкан чүве-дир. Иудеяның хааны Иорамның оглу Охозия ынчалдыр хаан апарган. 2Ол чээрби ийи харлыында[*] хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге бир чыл чагырган. Ооң авазын Гофолия дээр турган+, ол – Омриниң үре-салгалы чүве-дир.

3Охозия база Ахавтың өг-бүлезиниң оруун эдерип турган, чүге дээрге ооң авазы бузуттуг-бак херектер үүлгедирин оглунга сүмелеп турган. 4Ол Ахавтың өг-бүлезин өттүнүп+, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган, чүге дээрге ооң ачазы өлүп каарга, Ахавтың улузу Охозияның чөвүлекчилери апарып, ону өлүмге чедирген. 5Охозия ол өг-бүлениң сүмезин ёзугаар Ахавтың оглу, Израильдиң хааны Иехорам-биле кады арамей хаан Азаилге+ удур дайылдажыры-биле Галаадта Рамот хоорайже+ үнүпкен. Арамейлер Иехорамны балыглап каан. 6Иехорам арамей хаан Азаил-биле Рамот чанынга тулчуп тургаш, алган балыгларын экиртири-биле Изреелче ээп келген. А Иудеяның хааны, Иорамның оглу Охозия[*] Ахавтың оглу Иехорам-биле ужуражыр дээш Изреелче чорупкан, чүге дээрге демгизи аарып чыткан.

7Бурганның күзел-соруун ёзугаар Охозия Иехорамга келгеш, өлүп калган. Ол мынчаар болган: Охозия Иехорамга келгеш, ооң-биле кады Намессийниң оглу Иехуга – Дээрги-Чаяакчының Ахавтың өг-бүлезин кыргып-хыдыыр кылдыр шилип чаап каан кижизинге уткуй үнүп келген. 8А Иеху Ахавтың өг-бүлезинге шииткелди күүседип тура, Охозияга бараан болуп турган Иудеяның нояннарын, ооң төрелдериниң оолдарын тып алгаш, кыра шаап каапкан+. 9Оон ол Охозияны дилеп чорупкан. Иехунуң улузу Охозияны, кажан ол Самарияга чаштып турда, тудуп алгаш, Иехуга эккелген. Охозияны шаажылап өлүргеш, ажаап кааш: «Ол дээрге бүгү-ле сеткил-чүрээ-биле Дээрги-Чаяакчыже чүткүп турган Иосафаттың+ оглу-дур» – дээннер.

А Охозияның өг-бүлезинден хаан эрге-чагырганы ээлеп шыдаар кижи артпаан.

Гофолия болгаш Иоас

(4 Хаан. 11:1-20)

10Охозияның авазы Гофолия+ оглунуң өлүп калганын дыңнааш, ол дораан Иудеяда хаан уктуг бүгү улусту узуткап каапкан+. 11Ынчалза-даа Иорам хаанның уруу Иосавет Охозияның оглу Иоасты өлүртүр ужурлуг турган тажылар аразындан бүдүү аппарган. Иосавет оолду база ону эмзирип турган херээженни удуур өрээлге чажырып каан. Иорам хаанның уруу, Иодай бараалгакчының кадайы, Охозия хаанның дуңмазы Иосавет Иоасты Гофолиядан ынчаар чажырыптарга, оол өлүртпейн барган. 12Гофолия чуртту чагырып турган үеде оолду улус Бурганның өргээзинге алды чыл чажырып келген.

23

23^1Гофолияның чагыргазының чедиги чылында Иодай бараалгакчы шиитпирлии-биле хөделип берипкен. Ол дараазында чүс шериг баштыңнары-биле дугуржулга кылган: Иерохамның оглу Азария, Иегохананның оглу Измаил, Овидтиң оглу Азария, Адайяның оглу Маасея болгаш Зихрийниң оглу Элишафат. 2Чүс шериг баштыңнары Иудеяны эргип кезээш, чурттуң бүгү хоорайларындан левиттер биле израиль төрел салгалдар баштыңнарын чыып алган. Олар Иерусалимге чедип кээрге, 3чыылган улус шупту Бурганның өргээзинге хаан-биле керээ чарып алган.

Иодай оларга мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчының Давидтиң үре-салгалынга хамаарыштыр аазааны дег, хаанның оглу чагырар ужурлуг+. 4Силер мынчаар кылыр ужурлуг силер. Үш кезекке үстүп алыңар. Амыр-дыш хүнүнде ажыл-албан эрттирип турар+ үштүң бир кезииңер – Бурганның бараалгакчылары биле левиттер – өргээниң эжик-хаалгазын таңныылдазын; 5өске үштүң бир кезииңер хаанның ордузунуң мурнунга таңныылдазын, арткан үштүң бир кезииңер Иесод хаалганы таңныылдазын, а арткан бүгү чон Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң шөлдеринге турзун. 6Бурганның бараалгакчылары биле бараан болукчу левиттерден аңгыда, кым-даа Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирбезин. Олар болза ынаар кирип болур, чүге дээрге ыдыктанып алган-дыр. А чон Дээрги-Чаяакчының дужаалын ёзугаар таңныылдап турзун. 7Левиттер, хаанны долгандыр ок-чепсектиг туруп алгаш, өргээже чоокшулаан кижи бүрүзүн өлүрүп турар силер. Хаан кайнаар-даа баар болза, ооң чанынга чоруп туруңар».

8Левиттер биле бүгү иудейлер Иодай бараалгакчының дужаалын күүсеткен. Кижи бүрүзү бодунуң улузун – амыр-дыш хүнүнде ажыл-албанынче үнүп турар-даа, ажыл-албанындан халажып чоруп турар-даа улусту – эдертип алган, чүге дээрге Иодай бараалгакчы солчур ужурлуг бараалгакчылар бөлүктерин чорутпайн барган чүве-дир. 9Чүс шериг баштыңнарынга Иодай бараалгакчы Давид хаанга хамааржыр, Бурганның өргээзинге шыгжаттынып турган чыдаларны, улуг, биче дозуг-камгалалдарны үлеп берген. 10Оон Иодай бүгү чонну, кижи бүрүзүнүң чыдазын холунга тудускаш, хаанны долгандыр – Бурганның өргээзиниң оң талазындан солагай талазынга чедир, өргүл салыр бедигээш биле өргээни дескиндир тургузуп каан.

11Оон Иоас тажыны үндүре бергеш, аңаа оваадай кедирип, ыдыктыг хоойлунуң хоолгазын+ берип каан[*]. Иодай биле ооң оолдары тажыны хаан кылдыр чарлап, олива үзү-биле чаап кааш: «Хаан делгерезин!» – деп алгыржып турган+.

12Хаанга байыр чедирген чон биле шериглерниң алгы-кышкызын дыңнап кааш, Гофолия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунда турар чонче чорупкан. 13Ол топтап көөрге, өргээниң хаан кижиге хамааржыр+ адагажының чанында, кирер чер чанында хаан бо турган! Ооң чанында шериг баштыңнары, трубалар этсир улус бар болган, а чурттуң бүгү чону өөрүп-байырлап, трубалар этсип, хөгжүм херекселдерлиг ыраажылар мактал ырлары ырлап турган. Гофолия кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып: «Сүлчээ! Сүлчээ!» – деп алгырган.

14Иодай бараалгакчы шеригни башкарып турган чүс шериг баштыңнарын кыйгырткаш: «Ону өргээниң девискээринден[*] үндүре бергеш, эдерип чорупкан кижи бүрүзүн хылыш-биле шанчып өлүрүп калыңар. Чүгле Дээрги-Чаяакчының өргээзинге ону өлүрбеңер» – дээн.

15Гофолия кадын хаанның ордузунче аъттар кирер хаалгага+ чедип кээрге, ону аңаа сегирип алгаш, өлүрүп кааннар.

16А Иодай боду биле бүгү чоннуң база хаанның аразынга, олар шупту Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр чон боор дугайында, керээ чарган. 17Бүгү чон Ваалдың өргээзинче баргаш, ону үреп бузуп каапкан+. Улус өргүл салыр бедигээштерни база Ваалдың дүрзүлерин чуура шаап, өргүл бедигээжиниң мурнунга Ваалдың бараалгакчызы Маттанны өлүрүп каан.

18Оон Иодай Дээрги-Чаяакчының өргээзи дээш сагыш салыр кылдыр левит-бараалгакчылар тургузуп каан. Давид хаан Моисейниң хоойлузунда бижиттингенин ёзугаар+ Дээрги-Чаяакчының өргээзинге Аңаа бүрүн өрттедир өргүлдер салыр хүлээлгени оларга онааган турган болгай+. Давидтиң доктаатканын ёзугаар, олар ону өөрүшкүлүг, ырлап-шоорлап күүседир ужурлуг турган. 19Оон ыңай Иодай Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң хаалгаларынга, кандыг-бир-ле чылдагаан-биле арыг эвес апарган кижи+ ынаар кирип шыдавас кылдыр, хаалгачылар тургузуп каан.

20Иодай чүс шериг баштыңнарын, ызыгууртаннарны, чоннуң даргаларын болгаш чурттуң бүгү чонун эдертип алгаш, хаанны Дээрги-Чаяакчының өргээзинден үндүре берген. Олар Үстүкү хаалга дамчыштыр ордуже кады кирип келгеш, Иоасты дүжүлгеде саадаар черинге олуртуп каан. 21Чурттуң бүгү чону өөрүп-хөглеп турган, а хоорайжылар, Гофолияны хылыш-биле шанчып каан соонда, оожургай берген.

24

Иоастың Бурганның өргээзин септеттиргени

(4 Хаан. 12:1-15)

24^1Иоас хааннап эгелээрде, чеди харлыг турган. Ол чуртту Иерусалимге дөртен чыл чагырган. Ооң авазын Цивия дээр турган, Беэр-Шева чурттуг херээжен чүве-дир. 2Иоас Иодай бараалгакчының назынының дургузунда Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүүлдер кылып келген. 3Иодай аңаа ийи кадай ап берген. Хаан олардан оолдар, кыстарлыг болган.

4Элээн үе эрткен соонда, Иоас сеткил-чүрээнге Дээрги-Чаяакчының өргээзин чаартып каар деп шиитпирлээн. 5Ол Бурганның бараалгакчылары биле левиттерни чыып алгаш, оларга: «Иудеяның хоорайларын эргип кезип, бүгү израильчилерден чылдың-на Бурганыңарның өргээзин септээринге херек акша-мөңгүнден чыңар, ол ажылды дүрген чорудуңар!» – дээн.

Ынчалза-даа левиттер далашпайн барган. 6Хаан ынчан оларның башкарыкчызы Иодайны кыйгырып алгаш, аңаа: «Сен чүге Ужуражылга майгынынга эккээр кылдыр Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисей биле израильчилерниң чыыжының доктаадып кааны албан-үндүттү Иудеядан база Иерусалимден чыырын левиттерден негевейн тур сен?» – дээн+.

7(Бузуттуг-бак Гофолия оолдары-биле Бурганның өргээзин үреп ажыткаш, Дээрги-Чаяакчының бүгү ыдыктыг эт-херекселин безин Ваалдың дүрзүлеринге бараан болурда ажыглап турган чүве-дир.)

8Хаанның дужаалын ёзугаар хааржак кылгаш, Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң хаалгазының чанынга, өргээниң даштынга салып кааннар. 9Иудея биле Иерусалимде улус-чонга Бурганның чалчазы Моисейниң ээн кургаг ховуга израильчилерге доктаадып каан албан-үндүдүн Дээрги-Чаяакчыга эккээрин чарлаан. 10Бүгү нояннар болгаш бүгү чон өөрүшкү-маңнайлыг акша-мөңгүннү эккеп, хааржак дола бергижеге чедир салып турган+. 11Левиттер хааржакты хаанның дүжүметтеринге эккээрге, олар ында хөй акша-мөңгүн чыглы бергенин көрүп каан санында-ла, хаанның бижээчизи биле дээди бараалгакчының бүзүреттирген кижизи кээп, хааржакты божудуптар турган. Оон хааржакты катап база турган черинге салып каап турганнар. Олар үргүлчү[*] ынчалдыр кылып тургаш, дыка хөй акша-мөңгүн чыып алган. 12Хаан биле Иодай акша-мөңгүннү Дээрги-Чаяакчының өргээзинде ажыл башкарар улуска берип каарга, олар өргээни чаартыр, септээр ажылды кылыр кылдыр даш чонукчуларын, чазаныкчыларны болгаш демир база хүлер-биле дарганнаар шеверлерни хөлезилеп ап турган.

13Ажылчыннар кызымаккай ажылдап, Бурганның өргээзиниң баштайгы байдалын катап тургузуп, быжыглап кааннар. 14Бүгү ажылды дооскаш, олар хаан биле Иодайга акша-мөңгүннүң артыын эккелген. Ол акша-мөңгүнден Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эт-херекселин: бараан болурда база бүрүн өрттедир өргүлдер салырда ажыглаар эт-херексел, аяктар болгаш өске-даа алдын-мөңгүн савалар кылып кааннар. Иодайның назынының дургузунда Дээрги-Чаяакчының өргээзинге бүрүн өрттедир өргүлдерни үргүлчү салып турган.

15Иодай чөнүй берип, чуртталгазынга пөккеш, өлүп калган. Ол чүс үжен харлыында чок апарган. 16Ону Давидтиң Хоорайынга хааннар-биле кады ажаап каан, чүге дээрге ол Израильге Бурган дээш база Ооң өргээзи дээш эки чүүлдү кылып турган.

Иоастың Бургандан ойталааны

(4 Хаан. 12:17-21)

17Иодай өлген соонда, Иудеяның нояннары Иоас хаанга мөгейип келген. Оон хаан оларны дыңнаар апарган. 18Израильчилер боттарының ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчының өргээзин каапкаш, Ашера бурганга тураскааткан адагаштарга, дүрзү-бурганнарга бараан болуп эгелээн+. Оларның ол кем-буруузу дээш, Иудея биле Иерусалимче Дээрги-Чаяакчының килеңи кыптыга берген. 19Дээрги-Чаяакчы оларны Бодунче ээлдирер дээш медээчилерин чорудуп турган, ол медээчилер оларны чагып-сургап турган, ынчалза-даа олар тооп дыңнавас болган+.

20Бурганның Сүлдези ынчан Иодай бараалгакчының оглу Захарияны бүргей аптарга+, ол чоннуң мурнунда бедиктээшке туруп алгаш, Бурганның оларга чугаалаан чүвезин дамчыткан: «Силер чүге Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарын үреп тур силер? Чедимчелиг болбас силер. Дээрги-Чаяакчыдан ойталааныңар дег, Ол база силерден ойталаар».

21Улус-чон Захарияга удур сүлчээ кылгаш, ону Иоас хаанның дужаалын ёзугаар Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң шөлүнге даш-биле соп өлүрүп каан+. 22Оон Иоас хаан Захарияның ачазы Иодайның аңаа көргүскен энерелин сагынмайн, ооң оглун өлүрүп каан. Өлүп чыда, Захария: «Дээрги-Чаяакчы көрүп кааш, өжээн негезин!» – дээн+.

23Ол чылдың төнчүзүнде Иоаска удур арамей шериг үнүпкеш, Иудея биле Иерусалимче халдааш, чоннуң бүгү нояннарын кырып каапкан. Арамейлер үптеп алган бүгү олчазын Дамаскыда боттарының хаанынче чорудупкан. 24Арамей шериг эвээш санныг-даа турган болза, Дээрги-Чаяакчы оларның холунга дыка хөй санныг иудей аг-шеригни хүлээдип берген+. Ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыдан иудейлерниң ойталааны дээш, Иоаска онаашкан шииткел күүсеттинген. 25Чоруп тура, арамейлер аар балыглаттырган Иоасты чыттырзын арттырып каан. Ынчан хаанның дүжүметтери Иодай бараалгакчының оглунуң өлүмү дээш аңаа удур сүлчээ кылгаш, орун-дөжээнге өлүрүп каан. Иоас өлү бээрге, ону Давидтиң Хоорайынга ажаап каан, ынчалза-даа хааннар чевээнге эвес.

26Аңаа удур сүлчээ кылган улус болза аммон херээжен Шимеаттың оглу Завад биле моав херээжен Шимриттиң оглу Иегозавад болган.

27Иоастың оолдарының дугайы, аңаа удур хөй өттүр билген медеглелдер дугайы болгаш Бурганның өргээзин катап тургусканының дугайы хааннарның төөгү номунда бижиттинген. Ооң оглу Амасия ачазының орнунга хаан апарган.

25

Амасия хаан

(4 Хаан. 14:1-22)

25^1Амасия чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге чээрби тос чыл чагырган. Ооң авазын Иегоаддан дээр турган, Иерусалим чурттуг херээжен чүве-дир. 2Амасия Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүүлдер кылып турган, ындыг-даа болза, хаанның чүрээ Аңаа бүрүнү-биле бердинмээн болган. 3Кажан Амасияның күрүне башкарар эрге-чагыргазы быжыга бээрге, ол бодунуң хаан ачазын өлүрген дүжүметтерни+ чок кылып каан. 4Ынчалза-даа оларның ажы-төлүн Амасия өлүрбээн. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Моисейни дамчыштыр айтып-чагааны дүрүм-хоойлу номунда: «Ада кижи ажы-төлүнүң кем-буруузу дээш өлүмге онаар кеземче албас ужурлуг, ажы-төл база адазы дээш өлбес ужурлуг; кижи бүрүзү чүгле бодунуң кем-буруузу дээш өлүртүр ужурлуг» – деп дужааган чүве-дир+.

5Амасия Иудеяның чонун чыып алгаш, оларны төрел салгалдар аайы-биле бөлүктерге үскеш, бүгү иудей болгаш вениаминчи дайынчыларны муң болгаш чүс шериг баштыңнарынга чагыртып каан. Хаан оларның чээрби хардан өрү назылыг улузун санаарга+, дайынче үнүп шыдаар, чыда, дозуг-камгалал тудуп билир 300 000 шилиндек дайынчы бар болган. 6Оон ыңай ол Израильден 100 000 күштүг-шыырак дайынчыны 100 талант[*] мөңгүн-биле хөлезилеп алган. 7А Бурганның бир кижизи аңаа келгеш: «Хаан, израиль шериглер сээң-биле кады чорбазын, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы израильчилер-биле – Эфремниң бүгү улузу-биле эвес-тир. 8А сен чааскаан барып, эки белеткенгеш, эрес-дидим чаалаш[*]. Оон башка Бурган сени дайзының мурнунга буурадып каар, чүге дээрге Бурганда деткиир-даа, буурадыр-даа күш бар» – дээн.

9Амасия Бурганның кижизинден: «Израиль шериглерге төлеп бергеним 100 талант мөңгүннү канчаарыл?» – деп айтырган.

Бурганның кижизи: «Дээрги-Чаяакчы сеңээ оон хөйнү берип шыдаар» – деп харыылаан.

10Амасия ынчан Эфремниң черинден аңаа чедип келген аг-шеригни тарадып, аал-оранынче чандырыпкан. Олар Иудеяга аажок хорадап, аал-оранынче килеңи кыптыгып чана берген.

11А Амасия дидимнени бергеш, бодунуң аг-шериин Дус шынаазынче+ аппаргаш, аңаа Сеирниң[*] 10 000 шериин өлүрүп каан. 12Иудейлер оон өске 10 000 кижини диригге тудуп алган. Ол улусту хая бажынче аппаргаш, оортан дүжүр октаптарга+, шупту өлгүлеп калган.

13Ол аразында Амасияның кады чаалашпас дээш дедир чорудупканы израиль аг-шериг Самариядан эгелээш, Бет-Оронга чедир иудей хоорайларже халдап чоруп берген. Олар 3000 кижини өлүрүп кааш, эңдерик хөй олча-тывышты үптеп алган.

14Сеирде эдом чонну чылча шапкан соонда ээп келгеш, Амасия оларның дүрзү-бурганнарын эккелгеш, бодунуң бурганнары кылдыр салып алгаш, оларга мөгейип, айдызаашкын кылып турган+. 15Дээрги-Чаяакчының килеңи Амасияже кыптыга берген. Ол медээчизин хаанче чорудуптарга, демгизи аңаа: «Сен чүге бо чоннуң бурганнарынга мөгейип тур сен? Олар боттарының чонун сээң холуңдан камгалап шыдаан эвес» – дээн.

16Медээчи ону айтырарга, хаан: «Бис сени хаанның чөвүлекчизи кылып каан бис бе? Соксап көр! Оон башка өлүртүп каар сен» – деп харыылаан.

Ынчан медээчи ыыттавайн барган, а оон: «Билип кагдым, Бурган сени узуткаар деп шиитпирлээн-дир, чүге дээрге сен шак ынчаар кылып, мээң сүмем дыңнавайн барган-дыр сен» – дээн.

17Иудеяның хааны Амасия чөвүлекчилери-биле сүмелешкеш, Иехунуң оглунуң оглу, Иоахазтың оглу, Израильдиң хааны Иехоашче элчилер ыдып: «Арыннарывыс удур-дедир көржүп ужуражыылы!» – деп чөңгээлиг сөс дамчыткан.

18А Израильдиң хааны Иехоаш Иудеяның хааны Амасияга мынча деп харыылаан+: «Ливан сынында бир-ле тенниг үнүш пөш ыяшка Ливан сынының пөжүнге: „Урууңну мээң оглумга кадай кылдыр бер“ – деп сөглеткен. А оон Ливан сынының черлик аң-меңи келгеш, тенниг үнүштү таптап каапкан. 19„Эдомну чылча шаап кагдым!“ – деп мактанып, менээргенип турар-дыр сен. Ынчалза-даа аал-чуртуңга артып кал! Бодуңга айыыл-халап дилеве, оон башка буураар сен, Иудея база сээң-биле кады узуткаттырар!»

20Ынчалза-даа Амасия сагындырыгны тоовайн барган, чүге дээрге Эдомнуң бурганнарынга мөгейип турганы дээш, Иехоаштың холунга иудейлерни хүлээдип бээри-биле Бурган ынчаар доктааткан болган. 21Израильдиң хааны Иехоаш тулчуп үнүп келген. Иехоаш биле Иудеяның хааны Амасия Иудеяда Бет-Шемеш деп черге+ удур-дедир көржүп ужурашкан. 22Иудея Израильге чылча шаптырып алган, бүгү иудейлер аалдарынче тарай маңнажы берген. 23Израильдиң хааны Иехоаш Иудеяның хааны, Охозияның оглунуң оглу, Иоастың оглу Амасияны Бет-Шемештиң чанынга тудуп алгаш, Иерусалимге эккелген. Оон хоорайның ханазын – Эфремниң хаалгазындан эгелээш, Азыгда хаалгага чедир+ – 400 кыры дурту черни үрегдеп каапкан. 24Иехоаш Бурганның өргээзинге Овед-Эдомнуң хайгааралынга турган шупту алдын-мөңгүннү, шупту саваларны база хаанның ордузунуң эртинелерин алгаш барган+. Оон ыңай ол долаа кылдыр улус тудуп алгаш, Самарияже ээп келген.

25Израильдиң хааны, Иоахазтың оглу Иехоаштың өлгениниң соонда, Иудеяның хааны, Иоастың оглу Амасия он беш чыл чурттаан. 26Амасияның өске ажыл-херектери, эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир, Иудеяның болгаш Израильдиң хааннарының номунда тодараттынып бижиттинген. 27Амасия Дээрги-Чаяакчыдан ойталаан соонда, аңаа удур Иерусалимге сүлчээ кылырга, ол Лахис хоорайже+ дезе берген. Ынчалза-даа дайзыннары ооң соондан Лахисче улус ыдыпкаш, ону аңаа өлүрүп каан. 28Амасияның мөчү-сөөгүн аъттарга дедир чүдүрүп эккелгеш, ада-өгбезиниң чанынга, Иудеяның найысылалынга[*] ажаап каан.

26

Озия хаан

(4 Хаан. 15:1-7)

26^1Оон Иудеяның бүгү чону Амасияның он алды харлыг оглу Озияны[*] ачазының орнунга хаан кылып алган. 2Амасия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган соонда, Озия Эйлат өртээлди+ Иудеяга дедир эгидип алгаш, ону быжыглап тудуп каан.

3Озия он алды харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге бежен ийи чыл чагырган. Ооң авазын Иехолия дээр турган, Иерусалим чурттуг херээжен чүве-дир. 4Озия Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдерни, ачазы Амасияның кылып турганы дег+, кылып турган. 5Захарияның назынының дургузунда Озия Бурганче чүткүп турган, чүге дээрге Захария ону Бургандан коргуп чоруур кылдыр чагып-сургап чораан чүве-дир+. Озияның Дээрги-Чаяакчыже чүткүп турган үезинде Бурган аңаа чедиишкинни хайырлап келген.

6Озия ооң соонда филистимнерге удур тулчуп үнгеш, Геф, Иавне болгаш Азот хоорайларның ханаларын үреп бузуп каапкан. Оон ол Азот хоорайның чанынга база филистимнерниң девискээринде өске-даа черлерге бодунуң хоорайларын тудуп каан. 7Бурган Озияга филистимнерге удур, Гур-Ваалга чурттап турган арабтарга болгаш меуннарга+ удур дайын-чаага дузалап турган. 8Аммоннар база Озияга албан-үндүт төлеп турган+, ооң ады Египеттиң кызыгаарынга чедир алдаржый берген, чүге дээрге ол аажок күчү-күштүг апарган чүве-дир.

9Озия Иерусалимге Азыгда хаалганың кырынга, Шынаа хаалгазының кырынга болгаш хананың азыынга+ камгалал суургалар туткаш, оларны быжыглап каан. 10Ол ээн кургаг ховуга база камгалал суургалар тудуп, хөй кудуктар оюп кылып каан, чүге дээрге шат болгаш оргулааш черлерде хөй сүрүг малдыг турган. А дагларга болгаш дүжүткүр черлерге ооң тараачыннары база виноград ажаакчылары ажылдап турган, чүге дээрге Озия чер ажылынга ынак кижи чүве-дир.

11Озия Иеиел бижээчиниң болгаш Маасея харагалзакчының даңзызын ёзугаар тургускан база хаанның нояннарының бирээзи Ананияга баштаткан, тулчуушкунче салбырлар аайы-биле үнеринге белен аг-шериглиг турган. 12Күштүг-шыырак шериглерниң төрел салгалдар аайы-биле баштыңнарының ниити саны 2600 кижи чүве-дир. 13Оларга 307 500 өөредип каан дайынчы – хаанны деткип, дайзыннарга удур тулчур шериг күжү чагыртып турган. 14Озия бүгү аг-шериинге дозуг-камгалалдар, чыдалар, куяк бөрттер, хептер, ча-согуннар болгаш шывадаар даштар белеткеп берген. 15Иерусалимге ол шевер ус-дарганнарга согуннар адар, улуг даштар шывадаар чепсек-херекселдер чогааттырып кылгаш, оларны суургаларга база ханалар азыгларынга тургузуп каан. Озияның ат-алдары талыйтыр нептерей берген, ол улуг деткимче ап, күчүлүг хаан апарган.

16Ынчалза-даа ол күчү-күштүг апаарга, сеткил-чүрээ улуургап, ону буураашкынга чедирген. Озия бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга шынчы чоруун үреп, айдызаар бедигээшке чаагай чыттыг чүүлдер кыпсыр дээш Ооң өргээзинче кире берген. 17Бурганның бараалгакчызы Азария болгаш ооң-биле кады сезен эрес-дидим бараалгакчы хаанның соо-биле кире берген. 18Олар Озия хаанга удурланып, аңаа: «Сен Дээрги-Чаяакчыга айдызаар өргүл кылбас ужурлуг сен, ол дээрге Аароннуң үре-салгалының, Бурганның бараалгакчыларының херээ-дир, оларны айдызаар кылдыр ыдыктап каан-дыр+. Ыдыктыг өргээден үне бер. Кем-буруулуг болган-дыр сен, ол дээш, Дээрги-Бурган-Чаяакчы сеңээ алдар-хүндү көргүспес» – дээннер.

19Холунда айдызаар сава туткан Озия килеңней берген. Дээрги-Чаяакчының өргээзинде айдызаар өргүл бедигээжиниң мурнунга хаан Бурганның бараалгакчыларынга килеңнеп турар аразында, олар көрүп турда, ооң хаваанга кеш аарыы тыптып келген. 20Бурганның дээди бараалгакчызы Азария база бүгү бараалгакчылар хаанче көөрге, ооң хаваанда кеш аарыы бар болган. Хаанны оон үне бээр кылдыр далаштырып турганнар, ол боду-даа дүрген үнүксей берген, чүге дээрге ону Дээрги-Чаяакчының кезеткени илдең болган+.

21Озия хаан өлгүжеге чедир кеш аарыын эдилеп, аңгы бажыңга чурттаар+, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирбес салым-хуулуг болган. Ооң оглу Иоафам ордуну башкарып, чонну чагырып турган.

22Озияның өске ажыл-херектерин, эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир, Амоцтуң оглу Исайя медээчи+ бижип каан. 23Озия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, кеш аарыглыг кижи дээш, ону оларның чоогунда хааннар чевээ турар шөлге ажаап каан. Ооң оглу Иоафам ачазының орнунга хаан апарган.

27

Иоафам хаан

(4 Хаан. 15:32-38)

27^1Иоафам чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он алды чыл чагырган. Ооң авазы – Садоктуң уруу, Иеруша дээр херээжен чүве-дир. 2Иоафам Дээрги-Чаяакчының мурнунга, ачазы Озияның кылып турганы дег+, таарымчалыг чүүлдер кылып турган. Чүгле ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинче чаза базып кирбээн+. А чон бачыт үүлгедирин соксатпаан. 3Иоафам Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң Үстүкү хаалгазын база Иерусалимниң Офел тейде+ ханазын хөй черде быжыглап каан. 4Оон ыңай Иудеяның дагларынга хоорайларны, арга-эзимниг черлерге шивээлерни база камгалал суургаларны тудуп каан.

5Иоафам аммон хаан-биле дайылдашкаш, ону тиилеп алган. Аммоннар аңаа үш чыл дургузунда чылдың-на 100 талант[*] мөңгүннү, 10 000 кор[*] кызыл-тасты болгаш база ол хире арбайны эккеп берип турган. 6Иоафамның ындыг күчүлүг апарган чылдагааны ооң бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга чагыртып чурттап чораанында болган.

7Иоафамның өске ажыл-херектери, ооң бүгү дайын-чаазы болгаш чуртталгазы Израиль биле Иудеяның хааннарының номунда тодараттынып бижиттинген. 8Ол чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он алды чыл чагырган. 9Иоафам өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Ахаз ачазының орнунга хаан апарган.

28

Ахаз хаан

(4 Хаан. 16:1-20)

28^1Ахаз чээрби харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он алды чыл чагырган. Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга, бодунуң өгбези Давид-биле деңнээрге, таарымчалыг чүүлдер кылбайн турган. 2Ол Израильдиң хааннарының оруун эдерип, Ваал бурганга мөгеер дээш, шуткуп куткан дүрзүлер безин кылып алган. 3Ахаз Бен-Энном шынаазынга айдызаар өргүлдер кылып, Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның чүдек-бужар чаңчылдарын өттүнүп, бодунуң оолдарын от-биле өрттедип турган+. 4Ол мөгейиишкин кылыр бедик черлерге, тейлер бажынга болгаш саглагар ыяштың-на адаанга+ өргүлдер салып, айдызап турган.

5Ынчаарга Бурганы Дээрги-Чаяакчы Ахазты арамейлерниң хаанының холунга хүлээдип бээрге+, олар ону чылча шапкаш, чонундан хөй улусту Дамаскыже тудуп аппарган. Оон Ахазты Израильдиң хаанының холунга база хүлээдип бээрге, ол хаан аңаа аар аштырыышкын таварыштырган. 6Ремалияның оглу Факей Иудеяның 120 000 күштүг-шыырак дайынчызын чаңгыс хүн хыдып каапкан, чүге дээрге иудей чон ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны каапкан болган. 7Эфремчилерниң маадыры Зихрий дээрзи Ахаз хаанның оглу Маасеяны, орду башкарыкчызы Азрикамны болгаш хаанның соонда ийиги кижи болур Элкананы өлүрүп каан. 8Израильчилер боттарының иудей ха-дуңмазының 200 000 кадайларын, оглу-кызын тудуп алган. А ол ышкаш эңдерик хөй олча-тывышты үптеп алгаш, Самарияже чорудупканнар.

9А аңаа Дээрги-Чаяакчының Одед дээр медээчизи турган чүве-дир. Медээчи Самарияже ээп кел чыткан аг-шеригниң мурнунче үнүп келгеш, мынча дээн: «Ада-өгбеңерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы Иудеяның чонунга килеңнээш, оларны силерниң холуңарга хүлээдип бергени шын-дыр. Ындыг-даа болза, силерниң оларны кыргып-хыдып турган килеңиңер эмин эрттип, ооң дугайында сураг дээрде чеде берген-дир+. 10Ам силер Иудеяның база Иерусалимниң чурттакчы чонун эр-кыс кулдарыңар кылып аар деп тур силер. А силер база боттарыңарның Бурганыңар Дээрги-Чаяакчының мурнунга кем-буруулуг эвес силер бе? 11Ынчаарга мени тооп дыңнап, тудуп алган ха-дуңмаңарны дедир салып чорудуптуңар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының килеңи силерже кыптыккан-дыр».

12Эфремчилерниң чамдык баштыңнары – Иегохананның оглу Азария, Мешиллемоттуң оглу Берехия, Шаллумнуң оглу Эзекия болгаш Хадлайның оглу Амаса – ээп кел чыткан шериглерни сагындырып: 13«Туттурган улусту бээр эккелбеңер, оон башка Дээрги-Чаяакчының мурнунга буруулуг апаар бис. Бачыттарывысты, кемниг херектеривисти улгаттырып аар дээн силер бе? Кем-буруувус ол чокка-ла кончуг улуг-дур, Ооң килеңи Израильче кыптыккан-дыр» – дээннер.

14Дайынчылар ынчан баштыңнарның база бүгү чыылган чоннуң мурнунга тудуп алган улузундан база олча-тывыжындан ойталаан. 15Аттары адаттынган кижилер туттурган иудейлерни хүлээп алгаш, ол чанагаш улустуң шуптузун олча-тывыштан хеп алгаш, хепкерип каан. Олар туттурганнарга идик-хеп кедиргеш, аъш-чем, суг бергеш, эм үс-биле чаап каан+. Оон бүгү кошкак улуска элчигеннер мундургаш, Пальмалар хоорайы дээр Иерихонче+, оларның ха-дуңмазынче чорудупкаш, боттары Самарияже ээп келгеннер.

16Ол үеде Ахаз хаан Ассирияның хаанындан дуза дилеп, элчилер ыдыпкан. 17Эдом чон база катап халдап келгеш, иудейлерни чылча шаап, чамдык улусту тудуп аппарган чүве-дир+. 18А филистимнер Иудеяның Шефела болгаш Негев девискээрлеринде хоорайларны хоозурадып туруп берген. Олар Бет-Шемеш, Айалон, Гедерот, а ол ышкаш Сохо, Тимна, Гимза хоорайларны база оларның чоок-кавызында хоорай-суурларны эжелеп алгаш, аңаа чурттай берген+. 19Дээрги-Чаяакчы Иудеяны Ахаз хаан дээш шак ындыг дорамчылалга таварыштырган, чүге дээрге ол хаан Иудеяны самыырадып, Дээрги-Чаяакчыга шынчы эвес болган чүве-дир. 20Ахазка Ассирияның хааны Тиглат-Пилесер+ чедип келген, ынчалза-даа дуза кадар орнунга, кызагдап эгелээн. 21Ахаз Дээрги-Чаяакчының өргээзинден, хаанның ордузундан болгаш нояннар бажыңнарындан эртине-байлак чыып алгаш, Ассирияның хаанынга берипкен, ынчалза-даа ол чорук аңаа дузалаваан.

22Кызагдаткан үезинде-даа Ахаз хаан Дээрги-Чаяакчыга шынчы чорукту улам күштүг үреп турган. 23Ол Дамаскының бурганнарынга, ону олар чылча шаап каан деп бодааш, өргүлдер салып: «Арамей хааннарның бурганнары оларга дузалап турар-дыр. Мен ол бурганнарга өргүлден салыйн, олар меңээ дузалазын» – деп турган. Ынчалза-даа олар ону база бүгү израиль чонну буураашкынга чедирип каан.

24Ахаз Дээрги-Бурган-Чаяакчының өргээзиниң эт-херекселин чыып алгаш, буза шаап, чара кезип каапкан. Өргээниң эжиктерин хаггаш, Иерусалимниң янзы-бүрү булуңнарынга өргүл салыр бедигээштер тургузуп каан. 25Иудеяның бүгү хоорайларынга хары бурганнарга айдызаар өргүл кылыр бедик черлер тургускаш, ооң-биле ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны хорададып алган.

26Ахазтың өске ажыл-херектери болгаш чуртталгазы эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир Иудея биле Израильдиң хааннарының номунда тодараттынып бижиттинген. 27Ахаз өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Иерусалим хоорайга ажаап каан, ынчалза-даа ооң мөчү-сөөгүн Израильдиң хааннарының чевег-куюнга салбаан. Ооң оглу Эзекия ачазының орнунга хаан апарган.

29

Эзекия хаанның өргээни арыглап чаартканы

(4 Хаан. 18:1-3)

29^1Эзекия чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге чээрби тос чыл чагырган. Ооң авазын Авия дээр турган, ол – Захарияның уруу чүве-дир. 2Эзекия Дээрги-Чаяакчының мурнунга, өгбези Давидтиң кылып турганы дег, таарымчалыг чүүлдер кылып турган.

3Бодунуң чагыргазының бирги чылының бирги айында-ла Эзекия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эжиктерин ажыткаш, септеп, быжыглап каан. 4Бурганның бараалгакчылары биле левиттерни өргээниң чөөн талазында шөлге чыггаш, 5мынча дээн: «Левиттер, мени дыңнаңар! Ам боттарыңар ыдыктанып-арыгланып алгаш, ада-өгбелериңерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчының өргээзин ыдыктап калыңар, ыдыктыг черден чүдек-бужар чүвени үндүр октаптыңар. 6Ада-өгбевис Дээрги-Чаяакчыга шынчы чорукту үреп, бистиң Бурганывыстың мурнунга таарымчалыг эвес чүүлдер кылып, Ону каапкаш барып, Ооң өргээзинден көрүжүн чайладып, хая көрнү берген-дир. 7Олар Израильдиң Бурганының ыдыктыг өргээзинде серилиг черниң эжиин хаап+, чырыткыларны өжүрүп каапканнар, чаагай чыттыг чүүлдер кывыспайн, бүрүн өрттедир өргүлдер кылбайн турганнар. 8Ол дээш, Дээрги-Чаяакчы Иудея биле Иерусалимге килеңней берген. Ол оларны хоозураар болгаш кочуладыр кылдыр бериптерге, ам бодуңар көрүп турарыңар дег, коргунчуг апарганнар. 9Ынчангаш адаларывыс хылышка кырдырган-дыр, а оолдарывыс, кыстарывыс болгаш кадайларывыс туттуруушкунда турар-дыр. 10Ам мен Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы-биле керээ чарып аарын күзеп тур мен+ – Ооң кыптыккан килеңи бистен чайлазын. 11Ажы-төлүм! Сагыш амыр болбаңар, чүге дээрге силерни Дээрги-Чаяакчы Ооң мурнунга бараан болур база чаагай чыттыг чүүлдер кыпсыр кылдыр шилип алган болгай+».

12Дараазында левиттер бараан болуушкунун эгелээн:

1. Кохаттың үре-салгалындан+ – Амессайның оглу Махат, Азарияның оглу Иоил;

2. Мерариниң үре-салгалындан – Авдийниң оглу Кис, Иегаллелелдиң оглу Азария;

3. Гирсоннуң үре-салгалындан – Зимманың оглу Иоах, Иоахтың оглу Эден;

4. 13Элицафанның үре-салгалындан+ – Шимри биле Иеиел;

5. Асафтың үре-салгалындан+ – Захария биле Маттания;

6. 14Еманның үре-салгалындан – Иехиел биле Шимей;

7. Идифуннуң үре-салгалындан+ – Шемайя биле Узиил.

15Олар боттарының ха-дуңмазын чыып, ыдыктанып алгаш, хаанның дужааганы-биле, Дээрги-Чаяакчының сөстерин ёзугаар, Ооң өргээзин арыглаар дээш чорупканнар. 16Бурганның бараалгакчылары Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кире бергеш, оон тып алганы арыг эвес бүгү чүвени өргээниң шөлүнче үндүрүп каапканнар. Оон левиттер ол бүгүнү алгаш, Кедрон шынаазынче+ аппарган. 17Олар бир айның бирээде арыглаашкынны кылып эгелээш, ол-ла айның сесте Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң серилиг черинге чеде бергеннер. Өргээни оон ыңай сес хүн ыдыктап-арыглап келгеш, бир айның он алдыда доозупканнар.

18Оон Эзекия хаанга келгеш: «Бис Дээрги-Чаяакчының өргээзин бүрүнү-биле арыглап кагдывыс: бүрүн өрттедир өргүл салыр бедигээшти ооң бүгү херексели-биле, ыдыктаан хлебтер салыр ширээни ооң бүгү херексели-биле; 19Ахаз хаанның чагырып тургаш, Бургандан ойталааш, бужартадып кааны бүгү эт-херекселди+ бис ажыглаары-биле ыдыктап каан бис. Олар ам Дээрги-Чаяакчының өргүл бедигээжиниң мурнунда бо-дур» – дээн.

20Даартазында эртен Эзекия хаан тургаш, хоорайның даргаларын чыып алгаш, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче чорупкан. 21Олар чеди бугажык, чеди кошкар болгаш чеди хураганны бүрүн өрттедир өргүл кылдыр, чеди хунаны бачыт дээш өргүл кылдыр күрүне, ыдыктыг өргээ болгаш иудей чон дээш эккелген. Хаан Бурганның бараалгакчыларынга, Аароннуң үре-салгалынга бүрүн өрттедир өргүлдү Дээрги-Чаяакчының өргүл бедигээжинче салырын дужааган. 22Бугажыктарны соккан соонда, Бурганның бараалгакчылары оларның ханын дозуп алгаш, өргүл бедигээжинче төпкен+. Оон кошкарларны дөгергеш, ханын өргүл бедигээжинче төпкен. Оон хураганнарны дөгергеш, ханын өргүл бедигээжинче төпкен. 23А бачыт дээш өргүл болур хуналарны хаанның база чыылган чоннуң мурнунга эккеп тургузуп каарга, олар холдарын малдарже салган+. 24Бурганның бараалгакчылары хуналарны дөгергеш, бүгү израиль чоннуң бачыттарын арыглаар кылдыр, оларның ханы-биле өргүл бедигээжин арыглап каан, чүге дээрге хаан бүрүн өрттедир өргүл биле бачыт дээш өргүлдү бүгү Израиль дээш кылырын дужааган турган.

25Эзекия Давид хаанның, ооң өттүр көөр кижизи Гадтың болгаш Нафан медээчиниң+ доктаатканын ёзугаар кимвалдарлыг, чадаганнарлыг болгаш чанзыларлыг левиттерни Дээрги-Чаяакчының өргээзинге тургузуп каан+. Ол доктаалды Дээрги-Чаяакчы медээчилерин дамчыштыр берген чүве-дир. 26Левиттер Давид хаанның хөгжүм херекселдерин тудуп алгаш+, Бурганның бараалгакчылары трубалар тудуп алгаш, белен турган.

27Эзекия ынчан бүрүн өрттедир өргүлдү өргүл бедигээжинче салырын дужааган. Өргүл салыышкыны эгелээрге, Израильдиң хааны Давидтиң хөгжүм херекселдери биле трубаларынга үдеткен Дээрги-Чаяакчыга йөрээл ырлары эгелээн. 28Бүрүн өрттедир өргүл салыышкыны доозулбаан шаанда, бүгү чыылган чон Бурганга мөгейип турган, ыраажылар ырлажып, трубаларны этсип турган.

29Өргүл салыышкыны доозулган соонда, хаан болгаш ооң-биле кады турган бүгү улус дискек кырынга олуруп, Дээрги-Чаяакчыга мөгейген. 30Эзекия хаан болгаш нояннар левиттерге Дээрги-Чаяакчыны Давид хаанның болгаш өттүр көөр Асафтың сөстери-биле алдаржыдарын дужааган. Левиттер өөрүшкүлүг алдаржыдып, хаваан черге дегзип, мөгейип турган. 31Эзекия улаштыр: «Силер ам боттарыңарны Дээрги-Чаяакчыга бараалгаттыңар. Бээр чоокшулап, өөрүп четтириишкин өргүлдери биле өске-даа өргүлдерни Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккелиңер» – дээн. Бүгү чыылган чон өөрүп четтириишкин өргүлдери биле өске-даа өргүлдерни эккелген. Ынчаар кылыксаан кижи бүрүзү бүрүн өрттедир өргүлдерни эккеп турган. 32Чоннуң эккелгени бүрүн өрттедир өргүл малы 70 буга, 100 кошкар, 200 хураган болган. Ол бүгү мал – Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл-дүр. 33Өске ыдыктыг өргүл малы 600 бода, 3000 шээр мал болган. 34А Бурганның бараалгакчылары эвээш болганындан, ол бүгү өргүл малының кежин союп күш четпейн барган. Ынчангаш оларга ха-дуңмазы левиттер ажыл төнмээн шаанда база өске бараалгакчылар ыдыктанып-арыгланып албаан шаанда, дузалажып турган, чүге дээрге левиттер боттарын ыдыктаар талазы-биле, бараалгакчыларга көөрде, кызымак улус чүве-дир. 35Бүрүн өрттедир өргүлдер, эп-найырал өргүлдериниң үс-чаа болгаш бүрүн өрттедир өргүлдер-биле кады кудар арага өргүлдери дыка хөй болган.

Дээрги-Чаяакчының өргээзинге бараан болуушкунну ынчаар катап тургускан. 36Эзекия болгаш бүгү чон Бурганның чонну ынчаар таарыштыр белеткеп кааны дээш өөрүп турган, чүге дээрге ол ажыл-херек дүрген кылдына берген чүве-дир.

30

Эзекияның Хосталыышкын байырлалын демдеглээни

30^1Эзекия бүгү Израильдиң болгаш Иудеяның чонунче шапкынчылар чоруткан, а Эфрем биле Манассияның чонунга база чагаалар бижип, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан Хосталыышкын байырлалын демдеглээри-биле Иерусалимде Ооң өргээзинге чыглып кээрин чалаан. 2Хаан, ооң нояннары болгаш Иерусалимде бүгү ниитилел чөвүлешкеш, Хосталыышкын байырлалын ийи айда эрттирер деп шиитпирлээн+. 3Олар ону бир айда эрттирип шыдавайн барган, чүге дээрге ыдыктанып ап четтигипкен Бурганның бараалгакчылары чедишпейн турган+, чон база Иерусалимге чыглып келбээн болган. 4Ол шиитпир хаанга-даа, бүгү ниитилелге-даа таарышкан. 5Ынчаарга олар бүгү израильчилерге, соңгу чүкте Дандан эгелээш, мурнуу чүкте Беэр-Шевага чедир+, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан Хосталыышкын байырлалын демдеглээри-биле Иерусалимге келир кылдыр чарлаарын шиитпирлээн. Чүге дээрге ол байырлалды, ыдыктыг хоойлуда айытканы дег кылдыр, хөй санныг чон шагдан бээр демдеглеп көрбээн болган.

6Хаанның, ооң нояннарының чагааларын тарадып чедирген шапкынчылар бүгү Израиль биле Иудеяны эргип кезип, хаанның дужаалын ёзугаар медеглеп чораан:

1. «Израиль чон! Авраамның, Исаактың болгаш Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже эглип келиңер+, ынчан Ол база силерниң чонуңарның Ассирияның хааннарының холундан уштунуп дескен артынчызынче эглип келир. 7Боттарының ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга шынчы чоруун үрээн адаларыңар болгаш ха-дуңмаңар дег болбаңар+: Ол оларны хоозураашкынга таварыштырган дээрзин ам бодуңар көрүп тур силер. 8Силер ам ада-өгбеңер дег чөрүү болбаңар+, Дээрги-Чаяакчыже холуңар сунуңар. Ооң кезээ мөңгеде ыдыктап каан өргээзинче чедип келиңер. Силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыга бараан болуңар, Ол ынчан кыптыккан килеңин силерден чайладыр. 9Дээрги-Чаяакчыже эглип кээр бооруңарга, силерниң ха-дуңмаңарны, ажы-төлүңерни тудуп алган ассирийлер оларны кээргей бээр, олар ынчан бо чуртче чанып кээр, чүге дээрге бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы ачылыг болгаш кээргээчел+. Силер Олче эглип кээр болзуңарза, Ол силерден хая көрүнмес».

10Шапкынчылар Эфремниң, Манассияның аймактарының черинге, мырыңай Завулоннуң аймааның черинге чедир хоорайлар кезип чоруп турган, а улус-чон оларны кыжырып, дорамчылап кочулаар болган. 11Ындыг-даа болза, Асир, Манассия болгаш Завулоннуң аймактарындан чамдык улус томаарый берип, Иерусалимге чедип келген. 12А Иудеяга Бурганның холу чонга дузалап, хаанның база нояннарның Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар дужааган чүвезин күүседир эп-сеткилди аңаа хайырлаан.

13Иерусалимге ийи айда эңдерик хөй чон Хаарган далганнар байырлалын демдеглээр дээш чыглып келген. 14Ол улус хөделип эгелээш, Иерусалимниң кудумчуларынга турган өргүл салыр бедигээштерни+, айдызаашкын кылыр бедигээштерни ап каапкаш, оларны Кедрон шынаазынче октапкан. 15Ийи айның он дөртте олар Хосталыышкын байырлалының анай-хураганнарын дөгерген. Бурганның бараалгакчылары биле левиттер, ыяды бергеш, ыдыктанып ап, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге бүрүн өрттедир өргүлдерни эккеп салган. 16Олар Бурганның кижизи Моисейниң+ хоойлузунда айтып каанын ёзугаар боттарының турар ужурлуг черлерин ээлепкен. Бурганның бараалгакчылары левиттерден өргүл малының ханын алгаш, өргүл бедигээжинче төп турган. 17Чыылган чон аразында ыдыктанып-арыгланыр ёзулал эртпээн улус хөй болганындан, Дээрги-Чаяакчыга бараалгадыр Хосталыышкын байырлалының анай-хураганнарын бүгү арыг эвес улустуң адындан левиттер дөгерип, ол өргүлдерниң Дээрги-Чаяакчының мурнунга ыдыктыын хевээр арттырган.

18Чоннуң хөй кезии, колдуунда-ла Эфрем, Манассия, Иссахар болгаш Завулоннуң аймактарындан үнген улус, ыдыктанып-арыгланып албаан болган, ынчалза-даа олар ыдыктыг хоойлунуң айтыышкынын үреп, өргүл эъдин чип турган+. 19А Эзекия олар дээш мөргүп: «Ыдыктыг арыгланыышкын ёзулалын эртпээн-даа болза, ада-өгбезиниң Бурганынче сеткил-чүрээнден чүткүп турар бүгү улусту ачы-буянныг Дээрги-Чаяакчы өршээзин!» – дээн. 20Дээрги-Чаяакчы Эзекияны дыңнап кааш, чонну өршээген[*].

21Иерусалимге турган израильчилер Хаарган далганнар байырлалын+ чеди хүн дургузунда аажок өөрүп-хөглеп байырлап келген. Левиттер биле Бурганның бараалгакчылары хөгжүм херекселдеринге үдедип, Дээрги-Чаяакчыны хүннүң-не ыыткыр алдаржыдып ырлап турган. 22Эзекия Дээрги-Чаяакчыга бараан болуушкунну мергежилдиг кылып билир бүгү левиттерниң сеткилин өөртүп, чугаалашкан. Чеди хүн дургузунда улус байырлалдың аъш-чемин чип, эп-найырал өргүлдерин салып, ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдып турганнар.

23Бүгү чыылган чон ам-даа чеди хүн байырлаар деп сүмележип шиитпирлээш, ол чеди хүнде база байырлалды демдеглеп, хөглеп эрттиргеннер. 24Иудеяның хааны Эзекия чыылган чонга 1000 бугажык, 7000 шээр мал берген, а нояннар чыылганнарга 1000 бугажык, 10 000 шээр мал берген. Хөй санныг Бурганның бараалгакчылары ам ыдыктанып алган турган. 25Иудеядан чыглып келген бүгү улус, Бурганның бараалгакчылары биле левиттер, Израильден чыглып келген бүгү улус база ооң мурнунда Израильден көжүп келгеш, Иудеяга чурттай берген кижилер – олар шупту өөрүп-хөглеп турган. 26Иерусалимге аажок улуг хөглээшкин болган, чүге дээрге Давидтиң оглу, Израильдиң хааны Соломоннуң үезинден бээр+ Иерусалимге ол ышкаш байырлал болуп көрбээн чүве-дир. 27Бурганның бараалгакчылары биле левиттер туруп келгеш, чонну алгап-йөрээрге+, Бурган оларны дыңнап каан, оларның мөргүлү Ооң дээрде ыдыктыг оран-савазынга чеде берген болган+.

31

31^1Ол бүгү доозулган соонда, аңаа турган бүгү израильчилер Иудеяның хоорайларынче чорупкаш, ыдыктыг көжээлерни буза шаап, Ашера бурганга тураскааткан адагаштарны ужуруп каапкан+. Олар бүгү Иудеяга, Вениамин, Эфрем болгаш Манассияның аймактарының бүгү девискээрлеринге мөгейиишкин кылыр бедик черлерни болгаш өргүл салыр бедигээштерни бүрүнү-биле үрегдеп каапкан. Оон бүгү израильчилер боттарының хувааглыг черлеринче, боттарының хоорайларынче ээп келген.

Бурганның бараалгакчыларының хандырылгазынга хамаарыштыр

2Эзекия Бурганның бараалгакчылары биле левиттерни салбырлар аайы-биле, оларның кайызы-даа бараалгакчы азы левит ажыл-хүлээлгезин кылыр кылдыр таарыштыр тургузуп каан+. Олар бүрүн өрттедир өргүлдер, эп-найырал өргүлдери эккеп салыр, бараан болур, Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң хаалгазының чанынга Ону алгап-мактап, алдаржыдар ужурлуг турган. 3Хаан бодунуң мал-маганының чамдыызын Дээрги-Чаяакчының хоойлузунда бижиттингенин ёзугаар эртен, кежээ база амыр-дыш хүнү, ай чаазында болгаш байырлалдарда бүрүн өрттедир өргүлдер кылыры-биле берген+. 4Хаан Иерусалимниң чурттакчы чонунга Бурганның бараалгакчылары биле левиттерге онаажыр үлүгнү, олар Дээрги-Чаяакчының хоойлузун күүседиринге боттарын бараалгатсын дээш, үндүрүп берип турарын дужааган+.

5Ол айтыышкынны чонга чарлаптарга, израильчилер тараазының, виноград арагазының, олива үзүнүң, ары чигириниң баштайгы дүжүдүнүң – шөлдеринге өстүрүп алган бүгү дүжүдүнүң башкылыын эккелген. Олар бүгү чүүлдүң оннуң бир кезиин хөйү-биле эккелген+. 6Иудеяның хоорайларында чурттап турар израильчилер, иудейлер бода болгаш шээр малының оннуң бир кезиин болгаш боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан өске ыдыктыг өргүлдерни база эккелген+ – олар ол бүгүнү эңдере оваалай салып каан. 7Үш айда эңдере оваалай салып эгелээш, чеди айда доосканнар[*]. 8Эзекия биле ызыгууртаннар чедип келгеш, овааларны көргеш, Дээрги-Чаяакчыны болгаш Ооң израиль чонун алгап-йөрээген.

9Эзекия Бурганның бараалгакчылары биле левиттерден ол оваалар дугайында айтырарга, 10Бурганның дээди бараалгакчызы, Садоктуң угундан Азария аңаа мынча деп харыылаан: «Бо өргүл белектерин чон Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккеп эгелээн үеден бээр, бис тоттур чемненип турар апардывыс, хөй аъш-чем-даа артып каап тур. Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонунга ачы-буян хайырлаан болгаш, ындыг хөй аъш-чем артып каар-дыр+».

11Эзекия Дээрги-Чаяакчының өргээзинге шыгжамыр-өрээлдер+ белеткеп каарын дужаарга, улус ону күүсеткен. 12Оон ынаар өргүл белектериниң оннуң бир кезектерин болгаш ыдыктыг чүүлдерни ак сеткилдии-биле эккелген. 13Хонания деп кижи кол харагалзакчы турган, ооң дуңмазы Шимей ийи дугаар дарга турган. Эзекия хаан биле Бурганның өргээзиниң башкарыкчызы Азария оларга дузалаар кылдыр Иехиил, Азазия, Нахат, Асаил, Иеримот, Иозавад, Элиел, Исмахия, Махат болгаш Ванея оларны томуйлап каан.

14Левит Имнаның оглу Коре – өргээниң чөөн талазында хаалгачы – улустуң Бурганга эки тура-биле салган өргүлдери дээш харыылап, Дээрги-Чаяакчыга эккелген өргүлдерни, аажок ыдыктыг чүүлдерни үлеп берип турган. 15Бурганның бараалгакчылары чурттаар хоорайларга+ Эден, Миниамин, Иисус, Шемайя, Амария болгаш Шехания олар Кореге ак сеткилдиг дузалажып, боттарының бараалгакчы ха-дуңмазының аразынга оларның бөлүктериниң аайы-биле, ат-сураглыг, бөдүүн дивейн[*], деңге үлеп берип турган.

16Оон аңгыда олар аттары төрел салгалдар даңзызынче кирген үш хардан өрү назылыг бүгү эр улус аразынга үлеп турган. Ол бүгү эр улус дээрге Дээрги-Чаяакчының өргээзинче хүннүң кылыр ажыл-хүлээлгезин бүдүрер дээш база боттарының албан-дужаалы болгаш салбырларын ёзугаар бараан болуушкунун боттандырар дээш кирип турган улус-тур. 17Бурганның бараалгакчыларын даңзыже төрел салгалдар аайы-биле киирген; чээрби хардан өрү назылыг левиттерни+ оларның албан-дужаалы болгаш салбырларын ёзугаар даңзыже киирген. 18Төрел салгалдар даңзызынче оларның кадайларының, шупту оглу-кызының аттарын база киирген турган, чүге дээрге олар боттарын бараан болуушкунга ак сеткилдии-биле ыдыктанып белеткеп алган улус чүве-дир.

19Аароннуң үре-салгалы болур, боттарының хоорайларын долгандыр одар-белчиирлиг бараалгакчыларның өг-бүлелеринге хамаарыштыр алыр болза, хоорайларның шуптузунга бүгү эр улуска чогуур үлүгнү үлеп бээри-биле тускай томуйлаттырган улус турган. Олар төрел салгалдар даңзызынче аттары кирген бүгү левиттерге үлүүн база үлеп турган.

20Эзекия бүгү Иудеяга ынчалдыр кылган. Ол бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының мурнунга эки, таарымчалыг болгаш шынныг чүүлдер кылып турган+. 21Бурганның өргээзинге бараан болуру-биле база ыдыктыг хоойлунуң айтыышкыннарын сагып, күүседири-биле ол кылып турган бүгү чүвезинге бодунуң Бурганынче чүткүп, бүгү-ле сеткил-чүрээнден ажылдап келген. Ынчангаш ол чедиишкинниг болган-даа.

32

Ассирий хаанның Иерусалимге кыжанганы

(4 Хаан. 18:13—19:37; Иса. 36:1—37:38)

32^1Эзекия шынчызы-биле ол бүгү ажыл-херектерин кылып каан соонда, Ассирияның хааны Сеннахирим Иудеяже халдап кирип келген. Ол быжыглалдыг хоорайларны бүзээлеп алгаш, оларны хунаап алыр деп бодаан. 2Эзекия Сеннахиримниң Иерусалимге удур чаалажыр дээш чедип келгенин көргеш, 3бодунуң нояннары болгаш шериг баштыңнары-биле сүмелешкеш, хоорайның даштында суг баштарын дуй базырыптарын шиитпирлээн, а олар ону деткээн. 4Эңдерик хөй чон чыглып келгеш: «Ассирияның хааннары бээр чедип кээрге, оларга суг чедишпезин!» – деп чугаалааш, бүгү суг баштарын база чуртту таварып агып чыткан хемни дуй базырып, хөөп каапкан. 5Эзекия сорук кирип, хоорай ханазының үрелген бүгү черлерин+ катап тургузуп, ооң кырынга суургалар тудуп үндүрүп каан. Ол биеэги хананың даштынга база бир хана туткаш, Давидтиң Хоорайында Милло шивээни+ быжыглап, хөй ок-чепсек болгаш дозуг-камгалалдар белеткеп каан.

6Эзекия чонну баштаар шериг баштыңнарын томуйлааш, оларны хоорай хаалгазының чанында төп шөлге чыып алгаш, сорук киирип, мынча дээн. 7«Кадыг-быжыг, эрес-дидим болуңар+, Ассирияның хаанындан база ооң-биле кады келген эңдерик хөй аг-шеригден коргуп-сүртевеңер, чүге дээрге бистиң-биле кады турар Күш ооң-биле кады турар күштен улуг-дур+. 8Ооң-биле мага-бот күжү, а бистиң-биле Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы кады-дыр+, Ол биске дузалап, чаа-дайынывыска тулчур-дур».

Чон Иудеяның хааны Эзекияның сөстеринден сорук кире берген.

9Ассирияның хааны Сеннахирим бүгү аг-шерии-биле Лахис хоорайны бүзээлеп алгаш тура, бодунуң дүжүметтерин Иерусалимче айбылап чорудуп, аңаа турган Иудеяның хааны Эзекия биле бүгү иудейлерге мону дамчыткан:

1. 10«Ассирияның хааны Сеннахиримниң чугаалаан чүвезин дыңнаңар: Иерусалимде бүзээлеттирип алган олургаш, чүү чүвеге идегеп тур силер? 11Эзекия: „Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы бисти Ассирияның хаанының холундан камгалаар“ – деп чугаалааш, аштап, суксап өлүп калзын дээш, силерни мегелеп турар-дыр. 12Эзекия боду Дээрги-Чаяакчының бедик черлерин, Ооң өргүл бедигээштерин узуткап каапкаш, Иудея биле Иерусалимниң чурттакчыларынга: „Чаңгыс өргүл бедигээжиниң мурнунга Бурганга мөгейиңер, чүгле аңаа чаагай чыттыг чүүлдер кыпсыңар“ – деп дужааган эвес чүве бе?+

2. 13Таанда силер өске чурттарның бүгү чоннарын мээң база ада-өгбемниң канчанганын билбес силер бе? Ол чурттарның бурганнарының кайызы бодунуң черин мээң холумдан адырып алганыл?+
14Мээң ада-өгбемниң бүрүнү-биле узуткап каан чоннарының бурганнарының кайызы бодунуң чонун мээң холумдан адырып шыдааныл? Бурганыңар силерни мээң холумдан канчап камгалап шыдаарыл? 15Ам Эзекияга мегелеттирбеңер, ооң аайы-биле будалбаңар. Аңаа бүзүревеңер, чүге дээрге чаңгыс-даа чоннуң база күрүнениң бурганы бодунуң чонун мээң холумдан азы ада-өгбемниң холундан адырып шыдаваан болгай+. Силерниң Бурганыңар база силерни мээң холумдан камгалап шыдаар харыы чок!»

16Сеннахиримниң дүжүметтери Дээрги-Бурган-Чаяакчыга болгаш Ооң чалчазы Эзекияга удур чүве чугаалап шаг болган. 17Сеннахирим Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны бак сөглээн чагаалар бижип, Аңаа удур: «Өске чурттарның бурганнарының боттарының чоннарын мээң холумдан адырып шыдавааны дег, Эзекияның Бурганы база Бодунуң чонун мээң холумдан адырып шыдавас» – деп турган. 18Ассирийлер хана кырында турган Иерусалимниң чурттакчыларынче, оларны коргудуп-сүртедипкеш, хоорайны эжелеп аар дээш, еврейлеп дыңзыдыр алгыржы берген. 19Олар Иерусалимниң Бурганының дугайында чер-делегейниң өске чоннарының бурганнары – кижи холу кылган дүрзүлер дугайында дег чугаалаар болган.

20Ол дээш Эзекия хаан биле Амоцтуң оглу Исайя медээчи мөргүл кылып, дээрже кыйгы салган. 21Дээрги-Чаяакчы төлээзин чорудуптарга+, ол ассирий хаанның турлаанда бүгү күштүг-шыырак дайынчыларны, баштыңчыларны болгаш шериг баштыңнарын кыргып-хыдып кааптарга, Сеннахирим бодунуң чуртунче бак атка кирип, чана берген. Ол бир-ле бодунуң бурганының өргээзинче кире бээрге, ооң бодунуң оолдары ачазын хылыш-биле шанчып каан.

22Дээрги-Чаяакчы Эзекияны болгаш Иерусалимниң чурттакчыларын Ассирияның хааны Сеннахиримниң холундан база өске бүгү дайзыннарның холундан ынчалдыр адырып кааш, оларга бүгү таладан амыр-тайбыңны хайырлаан. 23Ынчан дыка хөй улус Иерусалимче Дээрги-Чаяакчыга өргүлдер биле Иудеяның хааны Эзекияга улуг үнелиг белектер эккелген. Ол үеден бээр Эзекия бүгү чоннарның мурнунга улуг алдар-хүндүлүг апарган.

Эзекияның томаарааны, чаагай чоруу болгаш өлүмү

24Ол хүннерде Эзекия аарый берген, өлүрүнүң кырында келген. Хаан Дээрги-Чаяакчыга мөргүүрге, Ол аңаа харыылап, бадыткал демдээ берген+. 25Ынчалза-даа Эзекия аңаа көргүскен ачы-буян дээш төлептиг харыы бербээн+, харын ооң сеткил-чүрээ улуургай берген турган+. Ол дээш хаанче, Иудеяже болгаш Иерусалимче Дээрги-Чаяакчының килеңи кыптыга берген. 26Ынчан Эзекия-даа, Иерусалимниң чурттакчылары-даа сеткил-чүрээниң улуургаан томаартып алган+. Ынчангаш Эзекияның чуртталгазының үезинде Дээрги-Чаяакчы оларны кезетпээн.

27Эзекия аажок бай, улуг ат-алдарлыг кижи чораан. Ол бодунуң алдын-мөңгүнү, эртине даштары, чаагай чыттыг чүүлдери, дозуг-камгалалдары болгаш янзы-бүрү улуг үнелиг эт-севинге шыгжамырлар кылып алган. 28Оон ыңай черниң дүжүдү, виноград арагазы болгаш олива үзү шыгжаар аңмаарлар, сүрүг малдар турар черлер, кажаалар тудуп алган. 29Бодунга ол хоорайлар тудуп алган. Шээр болгаш бода малының коданнары база дыка хөй турган, чүге дээрге Бурган аңаа байлакты бажын ажыр хайырлаан чүве-дир. 30Гихоннуң суун бажындан дуй базыргаш, сугнуң агымын Давидтиң Хоорайының барыын талазынче аксыпкан кижи база Эзекия турган+. Ол бодунуң бүгү ажыл-херээнге чедимчелиг бооп келген.

31Бир катап Вавилоннуң чагырыкчылары Эзекияже ооң чуртунга болган Бурганның көскү демдээниң дугайында айтырып, элчиннер ыдыпкан. Ынчан Бурган ону хынаар дээш база ооң сеткил-чүрээниң кандыызын билип аар дээш, чааскаандырзын каапкаш барган.

32Эзекияның өске ажыл-херектери, ооң Бурганга бердингени Амоцтуң оглу Исайя медээчиниң Иудея биле Израильдиң хааннарының номунче кирген көстүүшкүнүнде бижиттинген. 33Эзекия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган, ону Давидтиң үре-салгалының чевег-куюнуң үстүү кезээнге ажаап каан. Иудеяның бүгү чону болгаш Иерусалимниң чурттакчылары Эзекия өлген соонда, аңаа хүндү көргүскен. Ооң оглу Манассия ачазының орнунга хаан апарган.

33

Манассия хаан

(4 Хаан. 21:1-9)

33^1Манассия он ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге бежен беш чыл чагырган. 2Манассия Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Ооң израильчилерниң мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның чүдек-бужар чаңчылдарын өттүнүп турган. 3Ол бодунуң ачазы Эзекияның узуткап каапканы бедик черлерни+ катап тудуп, Ваалдың дүрзүлеринге өргүл салыр бедигээштер, Ашера бурганга тураскааткан адагаштар тургузуп каан+. Манассия сылдыстарның бүгү аг-шериинге мөгейип, аңаа бараан болуп турган+. 4Ол Дээрги-Чаяакчының аңаа хамаарыштыр: «Иерусалимге Мээң алдар-адым кезээ мөңгеде турар» – дээни өргээзинге+ өргүл салыр бедигээштер тудуп каан+. 5Манассия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң даштыкы, иштики шөлүнге+ сылдыстарның бүгү аг-шериинге өргүл салыр бедигээштер тудуп каан. 6Ол бодунуң оолдарын Бен-Энном шынаазынга от өттүр эрттирип турган+ база төлгелээр, илби-шиди кылыр болгаш өлүг улус сүнезини кыйгырар, караң-көрнүр улус-биле харылзажып турган+. Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга хөй бузутту үүлгедип, Ооң килеңин кыптыктырып турган.

7Манассия оюп хээлээн дүрзү-бурган кылып алгаш, ону Бурганның өргээзинге тургузуп каан. А Бурган ол өргээге хамаарыштыр Давид хаанга база ооң оглу Соломонга: «Мен бо өргээге база Израильдиң бүгү аймактарының аразындан шилип алганым Иерусалимге Бодумнуң алдар-адымны мөңгези-биле тургузуп каар мен. 8Бир эвес израильчилер Мээң оларга дужааган бүгү чүвемни күүседип, оларга Моисейни дамчыштыр берген бүгү хоойлу, дүрүмнер болгаш айтыышкыннарны сагып чурттаар болза, Мен оларны ада-өгбезинге үзүп берген черимден моон соңгаар улчуп чоруурунче албадавас мен» – деп турган+. 9Ынчалза-даа Манассия Иудеяның болгаш Иерусалимниң чурттакчыларын шын оруундан өскээр аппаарга, олар Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан кыргып-хыдып каапканы чоннардан-даа хөй бузут үүлгедип эгелээн.

Манассияның бодунуң бачыдын билингени

10Дээрги-Чаяакчы Манассияга база ооң чонунга сагындырып чугаалап турган, ынчалза-даа олар тооп дыңнавайн барган. 11Дээрги-Чаяакчы оларга удур Ассирияның хаанының шериг баштыңнарын эккелген. Баштыңнар Манассияны тудуп алгаш, тыртпа-биле бурундуктааш, хүлер кинчи-биле бектээш, Вавилонче аппарган+. 12Кызагдалга таварышкаш, ол бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчыдан өршээл дилеп, чаннып эгелээн, оон ада-өгбезиниң Бурганының мурнунга аажок томаараан. 13Манассия мөргүүрге, Бурган олче ээ көрнүп, ооң чалынган дилээн дыңнап кааш, ону Иерусалимче, дүжүлгезинче эгидип каан+. Манассия Дээрги-Чаяакчы дээрге Бурган-дыр деп билип алган.

14Ооң соонда ол Давидтиң Хоорайының даштыкы ханазын быжыглап тудуп каан. Ол ону Гихон суунуң+ барыын талазында шынаадан эгелээш, Балык хаалгазынче+ кирер черге чедир болгаш Офел тейни долгандыр тудуп чоруткаш, мурнундагызындан бедидип каан. Ол Иудеяның бүгү быжыглалдыг хоорайларынга шериг баштыңнарын тургузуп каан.

15Манассия Дээрги-Чаяакчының өргээзинден өске бурганнарны болгаш оюп хээлээн дүрзүнү үндүргеш, өргээ турар тейде база Иерусалимде тудуп алганы өргүл салыр бедигээштерни ап каапкаш, ол бүгүнү хоорайдан үндүр октапкан. 16Ол Дээрги-Чаяакчының өргүл бедигээжин катап тургускаш, аңаа эп-найырал болгаш өөрүп четтириишкин өргүлдерин эккеп салгаш, иудейлерге Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга бараан болурун дужааган. 17А чон мөгейиишкин кылыр бедик черлерге өргүлдер салырын, ам чүгле бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга-даа болза, уламчылавышаан турган.

18Манассияның өске ажыл-херектери, ооң бодунуң Бурганынга мөргүлү болгаш өттүр көөр медээчилерниң Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адындан аңаа чугаалап турган сөстери Израильдиң хааннарының бижилгелеринде бижиттинген. 19Ооң мөргүлү, Бурганның олче ээ көргени, ооң бүгү бачыттары болгаш шынчы эвес чоруу, бодун томаартып аар бетинде мөгейиишкин кылыр бедик черлер тудуп кааны база Ашера бурганга тураскааткан адагаштар болгаш дүрзүлер тургузуп каан черлери өттүр көөр медээчилерниң бижилгелеринде[*] бижиттинген. 20Манассия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону ооң ордузунуң чанынга ажаап каан. Ооң оглу Амон ачазының орнунга хаан апарган.

Амон хаан

(4 Хаан. 21:19-26)

21Амон чээрби ийи харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге ийи чыл чагырган. 22Амон, ачазы Манассия ышкаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, ачазы Манассияның кылып кааны бүгү дүрзү-бурганнарга өргүлдер эккеп салып, оларга бараан болуп турган+. 23Амон, ачазы Манассия ышкаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бодун томаартып албаан+, харын-даа бачыттарын көвүдедип-ле турган. 24Ооң дүжүметтери аңаа удур сүлчээ кылгаш, ону ордузунга өлүрүп каан. 25Ынчалза-даа чурттуң чону бүгү сүлчээчилерни кыра шаап каапкаш, Амоннуң оглу Иосияны ачазының орнунга хаан кылып алган.

34

Иосия хаан

(4 Хаан. 22:1-7)

34^1Иосия сес харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үжен бир чыл чагырган. 2Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдер кылып турган база бодунуң өгбези Давидтиң оруктарын эдерип, оң-даа, солагай-даа талаже барбаан+.

3Чагыргазының сески чылында, аныяк оол тургаш, Иосия бодунуң өгбези Давидтиң Бурганынче чүткүп эгелээн, а он ийиги чылында Иудея биле Иерусалимни мөгейиишкин кылыр бедик черлерден, Ашера бурганга тураскааткан адагаштардан, оюп хээлээн болгаш шуткуп кылган дүрзү-бурганнардан арыглап эгелээн+. 4Иосияның улузу Ваалдың дүрзүлеринге өргүл салыр бедигээштерни үрегдеп, оларның кырында турган ыдыктыг адагаштарны буза шаап каапкан. Оон ол Ашера бурганга тураскааткан адагаштарны кезип+, оюп хээлээн, шуткуп куткан дүрзүлерни үрегдеп, чуура соктап каапкаш, бир шагда оларга өргүл салып турган улустуң чевеглеринче чажыпкаш, 5ол бурганнарның бараалгакчыларының сөөктерин оларның өргүл бедигээштеринге өрттедипкен+. Иудея биле Иерусалимни ынчалдыр арыглап каан. 6Манассия, Эфрем болгаш Симеоннуң аймактарының хоорайларынга, мырыңай Неффалимниң аймааның черинге чедир база оларның хоозураан чоок-кавызынга 7Иосия өргүл бедигээштери биле Ашера бурганның адагаштарын үрегдеп, дүрзү-бурганнарны хүл-далганналдыр чуура соктап, бүгү израиль черге ыдыктыг деп турган адагаштарны буза шаап каапкан. Оон ол Иерусалимче ээп келген.

8Чагыргазының он сески чылында Иосия, чуртту база Бурганның өргээзин арыглаан соонда, Мешулламның оглунуң оглу, Ацалияның оглу Шафанны, хоорай чагырыкчызы Маасеяны болгаш Иоахазтың оглу, төөгү бижикчизи Иоахты бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының өргээзин септезин дээш чорудупкан. 9Олар Бурганның дээди бараалгакчызы Хелкияга келгеш, хаалга кадарып турар левиттерниң Манассия биле Эфремниң аймаандан, бүгү өске израильчилерден, бүгү Иудея биле Вениаминден, Иерусалимниң чурттакчыларындан чыып алган акша-мөңгүнүн Бурганның өргээзинге эккелгеш, аңаа хүлээдип берген. 10Акша-мөңгүннү Дээрги-Чаяакчының өргээзинде ажыл башкарып турар харагалзакчыларга берип каан, а олар ону өргээде септелге кылып турар ажылчыннарга төлеп берип турган. 11Харагалзакчылар акша-мөңгүннү бызаңчылар биле тудугжуларга Иудеяның хааннарының элеп, хоозураарынга чедирип кааны өргээ бажыңнарын чаартып, шыварынга херек чонуп каан даштар биле илдиргелээр ыяш садып алзын дээш дамчыдып берген.

12Ол ажылчыннар ак сеткилдиг ажылдап турган. Оларның ажылын удуртуру-биле Мерариниң үре-салгалындан үнген Яхат биле Авдий, Кохаттың үре-салгалындан – Захария биле Мешуллам деп левиттерни томуйлап каан. Ол левиттер шупту хөгжүм херекселдеринге ойнап мергежээн улус чүве-дир+. 13Олар аар чүък дажыкчыларын база харагалзап, кандыг-даа ажыл кылып турар бүгү ажылчыннарны удуртуп турган. Левиттерниң чамдыызы бижээчилер, харагалзакчылар, а өскелери – хаалгачылар бооп турган.

Ыдыктыг хоойлу номунуң тывылганы

(4 Хаан. 22:8-20)

14Кажан олар Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккелген акша-мөңгүннү уштуп турда, Бурганның бараалгакчызы Хелкия Моисейни дамчыштыр берген Дээрги-Чаяакчының хоойлузунуң номун тып алган+. 15Хелкия Шафан бижээчиге: «Мен Дээрги-Чаяакчының өргээзинден ыдыктыг хоойлунуң дүрүг номун тып алдым» – дээш, номну аңаа тутсуп берген.

16Оон Шафан дүрүг номну хаанга эккелгеш, аңаа: «Силерниң чалчаларыңарга дааскан бүгү ажылды олар кылып тур – деп айыткаан. – 17Дээрги-Чаяакчының өргээзинде бар-ла акша-мөңгүннү чыып алгаш, өргээде ажылдап турар улуска болгаш оларның харагалзакчыларынга дамчыдып бердилер».

18Ооң соонда Шафан бижээчи хаанга: «Хелкия бараалгакчы меңээ бир дүрүг ном берди» – деп дыңнаткаш, ону хаанның мурнунга номчуп берген. 19Ыдыктыг хоойлунуң сөстерин дыңнааш, хаан кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып каапкан. 20Ол Хелкия бараалгакчыга, Шафанның оглу Ахикамга+, Миханың оглу Авдонга, Шафан бижээчиге болгаш бодунуң чалчазы Асайяга мынча деп дужааган: 21«Барып, мээң өмүнээмден база Израильдиң болгаш Иудеяның чонунуң артынчызының өмүнээзинден бо номнуң сөстериниң дугайында Дээрги-Чаяакчыдан айтырып көрүңер. Бистиң ада-өгбевис Дээрги-Чаяакчының сөстерин сагывайн келген, бо номда бижээн бүгү чүүл ёзугаар кылбайн чораан боорга, Ооң коргунчуг килеңи бисче кыптыккан-дыр+».

22Хелкия бараалгакчы болгаш хаанның айбылапкан улузу Шаллумнуң кадайы, өттүр билип медеглээр Олда деп херээжен-биле ол дугайында чугаалажыр дээш чорупкан. (Шаллум болза хаанның хевиниң кадагалакчызы кижи чүве-дир. Ол Тавкегаттың оглу турган, а Тавкегат – Хасраның оглу турган чүве-дир.) Олда Иерусалимниң чаа кезээнге чурттап турган+. 23Ол херээжен оларга мынча дээн: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы: „Силерни Менче айбылап чорудупкан кижиге 24Мээң чугаалаан чүвемни дамчыдыңар: Мен бо черже база ооң чурттакчыларынче айыыл-халапты – Иудеяның хаанының мурнунга номчаан номда бижээн бүгү каргыштарны ыдарым ол-дур. 25Менден ойталааны дээш, хары бурганнарга айдызаашкын кылып, боттарының холу-биле кылган бүгү чүүлдери-биле Мени хорадатканы дээш+, Мээң килеңим бо черге удур кыптыгар, ол ам өжүртүнмес“ – деп чугаалады.

26Дээрги-Чаяакчыдан чүве айтырары-биле силерни айбылап чорудупкан Иудеяның хаанынга мону дамчыдыңар: дыңнаан сөстериң дугайында Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мынча дээн-дир: 27„Сээң чүрээңниң чымчай бергени дээш, Мээң мурнумга бодуңну томаартканың дээш; бо черге база ооң чурттакчыларынга удур Бурганның чугаалаан сөстерин дыңнааш, Мээң мурнумга бодуңну томаартканың дээш, кеткен хевиңни ора тыртып, Мээң мурнумга ыглап турганың дээш, Мен сени дыңнап кагдым+ – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 28Ынчангаш Мен сени ада-өгбеңге кадып каар мен, чевег-куйга амыр-тайбың ажааттырар сен+. Мээң бо черже база ооң чурттакчыларынче ыдарым бүгү айыыл-халапты сээң карактарың көрбес“».

Айбычылар ол харыыны хаанга дамчыдып берген.

Иосияның Иудеяны дүрзү-бурганнарга чүдүүр чоруктан арыглааны

(4 Хаан. 23:1-3)

29Хаан Иудея биле Иерусалимниң бүгү баштыңнарын кыйгыртып алган. 30Оон хаан Дээрги-Чаяакчының өргээзинче Иудеяның бүгү чону-биле, Иерусалимниң бүгү чурттакчылары-биле кады чорупкан. Бурганның бараалгакчылары болгаш левиттер, бүгү чон – карачал-даа, ызыгууртан-даа улус, ооң-биле кады чорупкан. Чонга ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинден тывылган номда бижиттинген чагыг-керээниң бүгү сөстерин дыңналдыр номчуп берген+. 31Хаанның турар ужурлуг черинге туруп алгаш+, Иосия ол номда бижиттинген чагыг-керээниң сөстерин сагыыры-биле Дээрги-Чаяакчының мурнунга Ооң айтыышкыннарын, доктаалдарын, дүрүмнерин бүгү чүлдү-чүрээнден, бүгү сагыш-сеткилинден күүседип, Ону эдерер дугайында керээ чарып алган+. 32Хаан Иерусалимде болгаш Вениаминниң черинде чурттап турар бүгү улуска ону бадыткаарын дужааган. Иерусалимниң чурттакчылары боттарының ада-өгбезиниң Бурганының чагыг-керээзин сагып чурттап эгелээн.

33Иосия израильчилерниң бүгү черлеринден чүдек-бужар чүүлдерни чайладып каапкаш+, Израильде чурттап турар бүгү чонга боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга бараан болурун дужааган. Ооң чуртталгазының үезинде израильчилер боттарының ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыдан ойталап көрбээн.

35

Иосияның Хосталыышкын байырлалын демдеглээни

(4 Хаан. 23:21-23)

35^1Иосия Иерусалимге Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан Хосталыышкын байырлалын демдеглеп эрттирген+. Хосталыышкын байырлалында чиир анай-хураганнарны бир айның он дөртте дөгерген. 2Иосия Бурганның бараалгакчыларынга албан-хүлээлгезин айтып бергеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге бараан болур кылдыр сеткилин өөртүп каан. 3Хаан левиттерге – бүгү Израильдиң башкыларынга+, Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп чурттаар улуска мынча дээн: «Ыдыктыг аптараны Израильдиң хааны Давидтиң оглу Соломоннуң тудуп каан өргээзинге тургузуп калыңар. Ам ону эктиңерге көдүрүп чораан херээңер чок. Силер ам Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыга, Ооң израиль чонунга бараан болуңар. 4Бараан болуушкун кылыры-биле төрел салгалдар, салбырларыңар аайы-биле, Израильдиң хааны Давидтиң, ооң оглу Соломоннуң айытканын ёзугаар+ белеткенип алыңар. 5Ыдыктыг өргээге левиттерниң төрел бөлүктерин ёзугаар туруп алгаш, ха-дуңма улус-чоннуң төрел салгал бүрүзүнге дузалаарынга белен болуңар. 6Хосталыышкын байырлалында чиир анай-хураганнарны дөгериңер, ыдыктанып алыңар, Дээрги-Чаяакчының Моисейни дамчыштыр берген дужаалын күүседип, анай-хураганнарны израиль ха-дуңмаңарга белеткеп бериңер».

7Иосия аңаа турган бүгү израильчилерге Хосталыышкын байырлалында дөгерер кылдыр ниитизи-биле 30 000 анай-хураган, 3000 бугажык берген. Ол мал-маганны хаанның кошкулундан алган чүве-дир+. 8Ооң нояннары база эки туразы-биле чонга, Бурганның бараалгакчыларынга болгаш левиттерге малын берип турган. Дээрги-Чаяакчының өргээзи дээш харыылаар Хелкия, Захария болгаш Иехиил Бурганның бараалгакчыларынга Хосталыышкын байырлалында дөгерер кылдыр 2600 шээр мал биле 300 бугажык берген. 9Хонания болгаш ооң дуңмалары Шемайя биле Нафанаил, база ол ышкаш левиттер даргалары болур Хашавия, Иеиел болгаш Иозавад олар левиттерге Хосталыышкын байырлалында дөгерер кылдыр 5000 шээр мал, 500 бугажык берген.

10Бараан болуушкунун ынчаар белеткеп каан соонда, Бурганның бараалгакчылары боттарының турар черлеринге, а левиттер хаанның дужаалын ёзугаар боттарының бөлүктериниң аайы-биле туруп алган+. 11Байырлалдың хураганнарын дөгерип каан. Левиттер малдың кежин союп турган, а Бурганның бараалгакчылары оларның холундан малдың ханын алгаш, өргүл бедигээжинче төп турган. 12Оон бүрүн өрттедир өргүл малын чоннуң төрел салгалдарының бөлүктер аайы-биле үлеп бээр дээш аңгылап кааннар. Дээрги-Чаяакчыга өргүлдерни Моисейниң номунда бижиттингенин ёзугаар салган турзун дээш ынчаар кылганнары ол. Бугаларны база шак ынчаар соп, өргээн. 13Левиттер дөгерген хураганнарын дүрүм ёзугаар отка быжырып каан+, а ыдыктыг өргүлдерни паштар, дой савалар болгаш сакпыңнарга дүлгеш, чонга дүргени-биле үлеп берген. 14А ооң соонда боттарынга база Бурганның бараалгакчыларынга өргүл эъдин белеткеп алганнар, чүге дээрге Аароннуң үре-салгалы болур бараалгакчылар дүн дүшкүже, бүрүн өрттедир өргүлдер биле өргүл малының үс-чаан өрттедип, чай чок болган чүве-дир. Ынчангаш левиттер боттарынга-даа, Аароннуң үре-салгалы болур Бурганның бараалгакчыларынга-даа белеткеп каан. 15Асафтан укталган ыраажылар база Давид хаанның, Асаф, Еман болгаш өттүр көөр Идифуннуң оларга доктаадып каан черлеринге турганнар+. Хаалгачылар база хүлээлге күүседип турар хаалгаларын кагбайн турган, чүге дээрге оларга өргүл эъдин ха-дуңмазы левиттер белеткеп берген+.

16Иосия хаанның дужааганын ёзугаар Хосталыышкын байырлалын демдеглээри-биле база Дээрги-Чаяакчының өргүл бедигээжинге бүрүн өрттедир өргүлдерни эккеп салыры-биле Дээрги-Чаяакчыга бүгү бараан болуушкунну ол хүн ынчаар күүсеткен. 17Аңаа турган израильчилер ол үеде Хосталыышкын байырлалын база Хаарган далганнар байырлалын чеди хүн дургузунда демдеглеп келген+. 18Самуил медээчиниң үезинден бээр Израильге ол ышкаш Хосталыышкын байырлалы эртип көрбээн. Израильдиң өске чаңгыс-даа хааны Хосталыышкын байырлалын Иосия хаанның ону Бурганның бараалгакчылары, левиттер-биле кады база аңаа турган бүгү иудейлер болгаш израильчилер-биле, Иерусалимниң чурттакчылары-биле кады демдеглээни дег кылдыр демдеглевээн. 19Ол Хосталыышкын байырлалын Иосияның чагыргазының он сески чылында демдеглээн.

Иосияның өлүмү

(4 Хаан. 23:28-30)

20Иосияның Бурганның өргээзин корум-чурум киирип, кылып каан бүгү чүүлдериниң соонда, Египеттиң хааны Нехао Евфрат хемде Кархемис хоорайже дайылдажыр дээш чорупкан+. Иосия аңаа удур үнүп келген. 21А Нехао олче элчиннер чорудуп: «Иудеяның хааны, аравыста кандыг адаан-өжээн барыл? Мен бөгүн сеңээ удур келбедим, а дайзыннарым-биле чаалажыр дээш чоруурум ол. Бурган меңээ дүргедээрин дужаады. Мээң таламда турар Бурганга удурланыр болзуңза, Ол сени өлүрүп каар» – деп сөглеткен.

22Ынчалзажок Иосия орук чайлавайн, фараон-биле чаалажыр дээш таныттынмас кылдыр солуй кеттинип алган+. Ол Нехаонуң Бурганның дужаалы-биле аңаа чугаалаан чүвезин тооп дыңнавайн, Мегиддо шынаазынче дайылдажып үнүп келген. 23Ча адыгжылары Иосияже адыпкан. Хаан ынчан чалчаларынга: «Мени алгаш барыңар, мен аар балыгладыптым» – дээн+. 24Чалчалары хаанны дайынчы тергезинден алгаш, ооң эккелгени өске тергеге чыттыргаш, Иерусалимче сөөртүп эккээрге, ол аңаа өлүп калган. Ону ооң ада-өгбезиниң чевег-куюнга ажаап каан+. Бүгү Иудея болгаш Иерусалим Иосияның ажыын ажып ыглап турган.

25Иеремия Иосия дээш кажыыдал ыры чогаадып каан, амдыгаа чедир эр, херээжен ыраажылар боттарының кажыыдал ырларынга хаанны сактып турар. Ол ырлар Израильге ажыглалга кирип, оларны Кажыыдал ырларының номунче киир бижип каан.

26-27Иосияның Бурганга бердингени, Дээрги-Чаяакчының хоойлузунда бижээнин ёзугаар кылган бүгү ажыл-херектери эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир Израильдиң база Иудеяның хааннарының номунда бижиттинген.

36

Иоахаз хаан

(4 Хаан. 23:30-35)

36^1Чурттуң чону Иосияның оглу Иоахазты шилип алгаш, ону ачазының орнунга Иерусалимге хаан кылып алган. 2Иоахаз чээрби үш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үш ай чагырган. 3Египеттиң хааны ону Иерусалимге дүжүлгезинден дүжүргеш, Иудеяга 100 талант мөңгүн биле бир талант алдын төлээр торгаал онаап каан[*]. 4Египет хаан Иудея биле Иерусалимни чагырар кылдыр Иоахазтың акызы Элиакимни олурткаш, ооң адын Иоаким деп ат-биле солуп берген, а ооң дуңмазы Иоахазты Египетче аппарган+.

Иоаким хаан

(4 Хаан. 23:36—24:7)

5Иоаким чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он бир чыл чагырган. Ол бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 6Вавилоннуң хааны Навуходоносор+ Иоакимче халдап келгеш, ону Вавилонче аппаар дээш, хүлер кинчи-биле бектеп каан. 7Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эт-херекселиниң чамдыызын база Навуходоносор Вавилонче аппаргаш, ында бодунуң ордузунга салып алган+. 8Иоакимниң өске ажыл-херектери, ооң кылып турган чүдек-бужар чүүлдери болгаш бүгү кем-буруузу Израиль биле Иудеяның хааннарының номунда бижиттинген. Ооң оглу Иехония ачазының орнунга хаан апарган.

Иехония хаан

(4 Хаан. 24:8-17)

9Иехония он сес харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үш ай, он хонук чагырган. Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 10Чылдың эгезинде Навуходоносор хаан улузун чорудуптарга, олар Иехонияны база Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң улуг үнелиг эт-херекселин Вавилонче эккелген+. Навуходоносор Иудея биле Иерусалимниң хааны кылдыр Иехонияның төрели Седекияны олуртуп каан.

Седекия хаан

(4 Хаан. 24:18-20; Иер. 52:1-2)

11Седекия чээрби бир харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он бир чыл чагырган. 12Ол бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Седекия Дээрги-Чаяакчының сөзүн медеглеп турган Иеремия медээчиниң мурнунга бодун томаартпаан+. 13Ол Навуходоносор хаанга Бурганның ады-биле даңгырак берген-даа болза, аңаа удур тура халаан+. Седекия аажок чөрүү, дедир апарып, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже эглип келбээн. 14Бурганның бараалгакчыларының болгаш чоннуң бүгү баштыңнары база хөй бачыт үүлгедип, шынчы чоруун чидирип, өске чоннарның бүгү чүдек-бужар чаңчылдарын өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының Иерусалимге ыдыктап каан өргээзин бужартадып турган+.

Иерусалимниң буурааны

(4 Хаан. 25:1-21; Иер. 39:1-10; 52:1-30)

15Иудейлерниң ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы оларже Бодунуң төлээлекчилерин катап-катап чорудуп шаг болган+, чүге дээрге Бодунуң чонун база Бодунуң өргээзин кээргеп турган. 16Иудейлер Бурганның ыдып турган төлээлекчилерин дорамчылап кочулап, Ооң сөстерин тоовайн, Ооң медээчилерин бак сөглеп турган+. Адак сөөлүнде Дээрги-Чаяакчының килеңи Ооң чонунче кыптыгып, ону кым-даа оожургадып шыдавас апарган. 17Бурган оларже халдей хаанны ыдыптарга, ол хаан аныяк оолдарны ыдыктыг өргээге хылыш-биле шанчып каапкан, аныяк оолдар, кыстарны-даа, кырган, чөнүк улусту-даа кээргевээн+. Бурган оларның шуптузун Навуходоносор хаанга хүлээдип берген. 18Дээрги-Бурган-Чаяакчының өргээзиниң улуг-биче бүгү эт-херекселин, өргээниң база хаанның, ооң нояннарының эртине-байлааның шуптузун ол хаан Вавилонче аппарган. 19Бурганның өргээзин өрттедипкен, Иерусалимниң ханазын үрегдеп каапкан, хоорайның ордуларын шуптузун өрттедипкен, бүгү үнелиг чүүлдерин узуткап каапкан.

20Навуходоносор хылыштан дириг арткан чонну Вавилонче тудуп аппарган, олар аңаа Персия күрүнези күш кирип келгижеге чедир, Вавилоннуң хаанының, ооң оолдарының кулдары бооп келген. 21А израиль чер Иеремия медээчиниң дамчытканы Дээрги-Чаяакчының сөстери күүсеттинер кылдыр, бодунуң хоозуралының бүгү үези – чеден чыл дургузунда – дыштанып, амыр-дыш чылдарының орнун тургузуп ап чыткан+.

Кир хаанның иудейлерни чандырганы

(Эзра 1:1-4)

22Дээрги-Чаяакчы Бодунуң Иеремияны дамчыштыр чугаалаан сөстери боттанзын дээш+, Персияның хааны Кирниң+ чагыргазының бирги чылында ол хаанны сагыш алындырыпкан. Кир хаан ынчан бодунуң бүгү күрүнезинге мындыг чарлык үндүргеш+, ону бижидип, номчуткан база чарлаткан:

1. 23«Персияның хааны Кирниң чугаалаан чүвези бо-дур: Дээрде саадаан Дээрги-Бурган-Чаяакчы меңээ чер-делегейниң бүгү күрүнелерин хүлээдип бергеш+, иудей черде Иерусалим хоорайга Аңаа өргээ тударын дааскан+. Ооң чонунга хамааржыр кым-даа бар болза – Бурганы Дээрги-Чаяакчы ооң-биле кады болзун! – ынаар чоруй барзын».

* 2:10 20 000 кор, бат ишти – амгы хемчээлдер ёзугаар 4 000 000 ажыг литр кызыл-тас болгаш арбай, 400 000 ажыг литр арага болгаш олива үзү.

* 3:4 Өске бурунгу сөзүглелде «Чүс чээрби кыры дурту» деп бижээн.

* 3:8 600 талант – 20 ажыг тоннага деңнежир.

* 3:9 50 шекел – чартык килограммдан ажыг деңзиге деңнежир.

* 3:17 Бо аттарның утказы эки билдинмес. Яхин – «Бурган тургузуп турар», а Вооз – «Бурганның күчү-күжү» дээн уткалыг бооп чадавас.

* 4:5 3000 бат – 60 000 ажыг литр.

* 6:42 Азы: «Сээң чалчаң Давидтиң бердинген чоруунуң дугайында бодап чор».

* 8:18 450 талант – он үш ажыг тонна.

* 9:4 Өске бурунгу сөзүглелде «Ооң ону дамчыштыр Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирип турганы үстүкү өрээлди» деп бижээн.

* 9:9 120 талант – үш чартык ажыг тонна.

* 9:13 666 талант – чээрби ажыг тонна.

* 9:15 600 шекел – алды ажыг килограммга деңнежир.

* 9:16 300 шекел – үш ажыг килограммга деңнежир.

* 9:25 Азы: «12 000 аъттыг».

* 9:29 Өске бурунгу сөзүглелде «Иоилдиң» деп атты бижээн.

* 13:1 Авия – Бо хаанның «Мээң адам – Дээрги-Чаяакчы» дээн уткалыг адын Хаанныг чагырга үезиниң үшкү номунда «Мээң адам – Далай» дээн уткалыг Авиям деп бижип турар (3 Хаан. 15:1 көр).

* 14:11 Азы: «Дээрги-Чаяакчы, Сен күштүглерге-даа, кошкак улуска-даа дузалап шыдаар эвес сен бе?»

* 14:13 Азы: «Эфиоптар кырдырып каан, олардан чаңгыс-даа дириг кижи артпаан».

* 15:3 Өске тайылбыр ёзугаар ол сөстер эрткен эвес, а келир үеге хамааржыр.

* 15:8 Өске бурунгу сөзүглелде «оглу Азарияның» деп сөстер таварышпайн турар.

* 15:16 Азы: «Бодунуң авазы».

* 16:12 Азы: «Аарыы мага-бодунуң үстүкү кезээнге чеде берген-даа болза».

* 17:3 Өске бурунгу сөзүглелде «Ачазының баштайгы оруктарын» деп бижээн.

* 17:13 Азы: «Ол Иудеяның хоорайларынга хөй ажылды кылып турган».

* 20:1 Меуннар – Сеир дагларының чоок-кавызынга, Меун хоорайга чурттап турган аймак (1 Чыл. 4:41 көр). Өске бурунгу сөзүглелде «Чамдык аммоннар» деп бижээн.

* 20:2 Өске бурунгу сөзүглелде «Арамей черден» деп бижээн.

* 20:25 Өске бурунгу сөзүглелде «мөчү-сөөктер» деп бижээн.

* 20:26 Бераха – «Алгыш-йөрээл» дээн уткалыг.

* 21:2 Өске бурунгу сөзүглелде «Иудеяның хааны» деп бижээн.

* 21:17 Өске бурунгу сөзүглелде «Иоахаз» деп атты бижээн.

* 22:2 Өске бурунгу сөзүглелде «Дөртен ийи харлыында» деп бижээн.

* 22:6 Өске бурунгу сөзүглелде «Азария» деп бижээн.

* 23:11 Азы: «Каасталгалар-биле каастап каан».

* 23:14 Азы: «Одуруглай чыскаалган шериглер аразы-биле».

* 24:11 Азы: «Хүннүң-не».

* 25:6 100 талант – үш ажыг тоннага деңнежир.

* 25:8 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы: «Бир эвес сен тулчуп үнгеш, эрес-дидим чаалажыр-даа болзуңза».

* 25:11 Азы: «Эдомнуң».

* 25:28 Өске бурунгу сөзүглелде «Давидтиң хоорайынга» деп бижээн.

* 26:1 Бо хаанның адын Хаанныг чагырга үезиниң дөрткү номунда болгаш өске номда бир шүлүкте (1 Чыл. 3:12) Азария деп база бижип турар.

* 27:5 100 талант – үш ажыг тоннага деңнежир.

* 27:5 10 000 кор – 2 000 000 ажыг литрге деңнежир.

* 30:20 Азы: «Экиртип каан».

* 31:7 Үш айда тараа дүжүдү ажаар, а чеди айда виноград болгаш өске-даа чимистер дүжүдү ажаар турган.

* 31:15 Азы: «Кырган, чалыы дивейн».

* 33:19 Өске бурунгу сөзүглелде «Хозайның бижилгелеринде» деп бижээн.

* 36:3 Үш ажыг тонна алдынга, үжен ажыг килограмм мөңгүнге деңнежир.

+ 1:1 1 Чыл. 29:25
+ 1:3 1 Чыл. 16:39; 21:29
+ 1:4 1 Чыл. 13:5-6
+ 1:4 2 Хаан. 6:17; 1 Чыл. 15:1
+ 1:5 Хост. 31:2
+ 1:5 Хост. 27:1; 38:1
+ 1:8 1 Чыл. 28:5
+ 1:9 3 Хаан. 8:26; 2 Чыл. 6:17
+ 1:9 Э. д. 13:16; 28:14

+ 1:12 3 Хаан. 4:29-31; 5:12; 10:23; Эккл. 1:16

+ 1:14 3 Хаан. 4:26
+ 1:14 3 Хаан. 9:19
+ 1:16 Ы. х. к. 17:16
+ 2:3 1 Чыл. 14:1
+ 2:5 Ыд. ыр. 134:5
+ 2:6 3 Хаан. 8:27; 2 Чыл. 6:18; Иса. 66:1
+ 2:7 1 Чыл. 22:15
+ 2:11 3 Хаан. 10:9
+ 2:13 3 Хаан. 7:13-14
+ 2:16 Иис. 19:46
+ 2:17 1 Чыл. 22:2
+ 3:1 Э. д. 22:2
+ 3:1 1 Чыл. 22:1
+ 3:10 Хост. 25:18-20
+ 3:14 Хост. 26:31
+ 3:15 4 Хаан. 25:16-17; Иер. 52:21-23
+ 4:1 2 Чыл. 7:7; 8:12
+ 4:2 4 Хаан. 16:17
+ 4:6 Иез. 40:38
+ 4:7 Хост. 25:31-39
+ 5:2 2 Хаан. 6:12
+ 5:8 Хост. 25:22; 26:33-34; 2 Чыл. 3:10-13
+ 5:8 Хост. 25:13-15
+ 5:10 Хост. 16:33-34; Сан. 17:10
+ 5:10 Хост. 25:21; 40:20; Ы. х. к. 10:5
+ 5:11 1 Чыл. 24:1-9
+ 5:12 1 Чыл. 6:33, 39; 25:1
+ 5:12 1 Чыл. 15:16; Ыд. ыр. 150:3-5
+ 5:13 1 Чыл. 16:42
+ 5:13 1 Чыл. 16:34; Эзра 3:11; Ыд. ыр. 105:1
+ 5:14 Хост. 40:34-35
+ 6:1 Ыд. ыр. 17:12; 96:2
+ 6:3 2 Хаан. 6:18
+ 6:6 2 Хаан. 7:6-8; 1 Чыл. 17:5-7
+ 6:7 2 Хаан. 7:2; 1 Чыл. 17:1; 22:7
+ 6:9 2 Хаан. 7:12-13
+ 6:10 1 Чыл. 28:5
+ 6:12 Эзра 9:5
+ 6:14 Хост. 15:11
+ 6:16 2 Хаан. 7:16; 3 Хаан. 2:4
+ 6:17 2 Чыл. 1:9
+ 6:18 2 Чыл. 2:6; Иса. 66:1
+ 6:20 Ы. х. к. 12:11
+ 6:22 Хост. 22:11
+ 6:24 Лев. 26:17
+ 6:26 Ы. х. к. 11:17; 3 Хаан. 17:1
+ 6:27 1 Хаан. 12:23

+ 6:28 Лев. 26:16; Ы. х. к. 28:22; Ам. 4:9; Агг. 2:17

+ 6:30 1 Чыл. 28:9; Ыд. ыр. 43:20; У. ч. 15:11; Аж.-ч. 1:24

+ 6:32 Ыд. ыр. 101:16

+ 6:36 У. ч. 20:9; Эккл. 7:20; Иак. 3:2; 1 Ин. 1:8-10; Рим. 3:23

+ 6:37 Лев. 26:40; Неем. 9:2; Дан. 9:4-5
+ 6:38 Иер. 29:12-14
+ 6:40 Неем. 1:6, 11; Ыд. ыр. 129:2
+ 6:41 Иов 29:14
+ 6:41 Ыд. ыр. 131:8-9
+ 6:42 Ыд. ыр. 131:10

+ 7:1 Лев. 9:24; Башт. 6:21; 3 Хаан. 18:38; 1 Чыл. 21:26

+ 7:1 Хост. 40:34-35; 2 Чыл. 5:14
+ 7:3 Эзра 3:11; Ыд. ыр. 105:1
+ 7:7 2 Чыл. 4:1
+ 7:8 Лев. 23:34
+ 7:12 3 Хаан. 3:5
+ 7:13 2 Чыл. 6:26, 28
+ 7:14 2 Чыл. 12:7
+ 7:15 2 Чыл. 6:40
+ 7:16 Ы. х. к. 11:12
+ 7:18 3 Хаан. 2:4
+ 7:20 Ы. х. к. 4:26
+ 7:20 Ы. х. к. 28:37

+ 7:21 Лев. 26:32; Ы. х. к. 29:24; Иер. 22:8; 52:13

+ 8:1 3 Хаан. 6:38; 7:1
+ 8:5 Иис. 16:3,
+ 8:5 Ы. х. к. 3:5
+ 8:9 Лев. 25:9; 3 Хаан. 5:13
+ 8:11 3 Хаан. 3:1; 7:8
+ 8:12 2 Чыл. 4:1; 7:7
+ 8:13 Ы. х. к. 16:1-17
+ 8:14 1 Чыл. 24:6; 25:1
+ 8:14 1 Чыл. 9:22
+ 8:17 Ы. х. к. 2:8; 4 Хаан. 14:22

+ 8:18 Э. д. 10:29; 1 Чыл. 29:4; Иов 22:24; 28:16; Ыд. ыр. 44:10; Иса. 13:12

+ 9:1 Ыд. ыр. 71:10, 15; Иса. 60:6; Иер. 6:20; Иез. 27:22; 38:13; Иоил 3:8

+ 9:1 3 Хаан. 4:34
+ 9:1 Мф. 12:42; Лк. 11:31
+ 9:8 2 Чыл. 2:11
+ 9:8 2 Хаан. 8:15
+ 9:10 3 Хаан. 9:27-28
+ 9:16 3 Хаан. 14:26
+ 9:16 3 Хаан. 7:2
+ 9:21 3 Хаан. 22:48
+ 9:22 3 Хаан. 3:12-13; 2 Чыл. 1:12
+ 9:23 3 Хаан. 4:34; 10:1; 2 Чыл. 9:1
+ 9:25 3 Хаан. 4:26; 2 Чыл. 1:14-17
+ 9:25 3 Хаан. 9:19
+ 9:25 3 Хаан. 4:26
+ 9:26 3 Хаан. 4:21
+ 9:28 Ы. х. к. 17:16; 2 Чыл. 1:14-16
+ 10:1 Башт. 9:6
+ 10:2 3 Хаан. 11:26,
+ 10:4 3 Хаан. 4:7, 22; 9:15
+ 10:15 3 Хаан. 11:31
+ 10:16 2 Хаан. 20:1
+ 10:18 3 Хаан. 4:6; 5:14
+ 11:2 2 Чыл. 12:5, 15
+ 11:5 2 Чыл. 8:5
+ 11:14 Сан. 35:2-3
+ 11:15 3 Хаан. 12:31; 13:33
+ 11:15 Лев. 17:7; 3 Хаан. 12:28
+ 11:18 1 Хаан. 16:6; 17:13
+ 11:22 Ы. х. к. 21:15-17
+ 12:2 3 Хаан. 11:40
+ 12:4 2 Чыл. 11:5-12
+ 12:5 3 Хаан. 12:22; 2 Чыл. 11:2
+ 12:6 Хост. 9:27
+ 12:9 3 Хаан. 10:17
+ 12:12 2 Чыл. 19:3
+ 12:15 3 Хаан. 12:22; 2 Чыл. 11:2; 12:5
+ 12:15 2 Чыл. 9:29; 13:22
+ 13:5 2 Хаан. 7:12-13
+ 13:6 3 Хаан. 11:26
+ 13:8 3 Хаан. 12:28
+ 13:9 2 Чыл. 11:14
+ 13:9 Иер. 5:7; 16:20
+ 13:12 Сан. 10:9
+ 13:20 3 Хаан. 14:20
+ 13:22 2 Чыл. 9:29; 12:15
+ 14:3 Хост. 23:24; 34:13
+ 14:6 2 Чыл. 11:5
+ 14:6 2 Чыл. 15:15; 20:30
+ 14:9 Иис. 15:44; 2 Чыл. 11:8
+ 14:14 Э. д. 10:19; 20:1; 26:1
+ 14:14 2 Чыл. 17:10; 20:29
+ 15:1 Сан. 24:2; 2 Чыл. 20:14; 24:20
+ 15:2 1 Чыл. 28:9; Иса. 55:6; Иер. 29:13
+ 15:6 Мк. 13:8
+ 15:7 Иис. 1:6-7
+ 15:9 2 Чыл. 11:16
+ 15:11 2 Чыл. 14:15
+ 15:12 4 Хаан. 23:3; 2 Чыл. 29:10; 34:31
+ 15:13 Ы. х. к. 13:6-9
+ 15:15 2 Чыл. 14:6; 20:30
+ 15:16 3 Хаан. 15:13-15
+ 15:16 4 Хаан. 23:4,
+ 16:2 3 Хаан. 14:26
+ 16:2 4 Хаан. 12:18
+ 16:7 Иса. 31:1; Иер. 17:5
+ 16:8 2 Чыл. 12:3; 14:9

+ 16:9 У. ч. 5:21; Иер. 16:17; 32:19; Зах. 4:10

+ 16:9 3 Хаан. 15:32
+ 16:10 2 Чыл. 18:26
+ 17:2 2 Чыл. 11:5
+ 17:4 3 Хаан. 12:28
+ 17:10 2 Чыл. 14:14; 20:29
+ 18:1 2 Чыл. 21:6
+ 18:2 Ы. х. к. 4:43; Иис. 21:38-39
+ 18:3 4 Хаан. 3:7
+ 18:5 3 Хаан. 18:19
+ 18:6 4 Хаан. 3:11
+ 18:10 Ы. х. к. 33:17; Зах. 1:18-19
+ 18:13 Сан. 22:18; 24:13
+ 18:16 Сан. 27:17; Иез. 34:5
+ 18:18 Иса. 6:1; Дан. 7:9; Ажыд. 4:2
+ 18:24 3 Хаан. 20:30
+ 18:26 2 Чыл. 16:10
+ 18:27 Сан. 16:29
+ 18:27 Мих. 1:2
+ 18:33 2 Чыл. 35:23
+ 19:2 3 Хаан. 16:1; 2 Чыл. 20:34
+ 19:3 2 Чыл. 12:12
+ 19:5 Ы. х. к. 16:18
+ 19:6 Рим. 13:4
+ 19:7 Ы. х. к. 1:17
+ 19:8 Ыд. ыр. 121:5
+ 19:9 2 Хаан. 23:3
+ 19:10 Ы. х. к. 17:8-9; Иез. 3:17; 33:7
+ 20:2 Э. д. 14:7
+ 20:3 Эзра 8:21; Иер. 36:9; Иона 3:5
+ 20:6 1 Чыл. 29:12
+ 20:7 Иса. 41:8; Иак. 2:23
+ 20:9 3 Хаан. 8:33,
+ 20:9 2 Чыл. 6:28, 34
+ 20:10 Ы. х. к. 2:5,
+ 20:10 Сан. 20:21
+ 20:12 Ыд. ыр. 24:15; 122:1-2; 140:8
+ 20:14 2 Чыл. 15:1
+ 20:17 Ы. х. к. 20:1-4
+ 20:19 Хост. 6:16; 1 Чыл. 6:16-18; 9:19
+ 20:20 2 Хаан. 14:2

+ 20:21 1 Чыл. 16:34; 2 Чыл. 5:13; Эзра 3:11; Ыд. ыр. 105:1

+ 20:23 Башт. 7:22; 1 Хаан. 14:20; 2 Чыл. 20:22-23

+ 20:29 2 Чыл. 14:14; 17:10
+ 20:30 2 Чыл. 14:6; 15:15
+ 20:34 3 Хаан. 16:1; 2 Чыл. 19:2
+ 21:6 3 Хаан. 12:28-30
+ 21:6 2 Чыл. 18:1
+ 21:7 2 Хаан. 21:17; 3 Хаан. 11:36
+ 21:8 Э. д. 27:40; 3 Хаан. 22:47
+ 21:12 3 Хаан. 17:1
+ 21:12 2 Чыл. 14:2-5; 17:3-4
+ 21:13 3 Хаан. 12:28-30
+ 21:13 3 Хаан. 16:31-33
+ 21:16 2 Чыл. 17:11
+ 21:19 2 Чыл. 16:14
+ 22:2 4 Хаан. 11:1; 2 Чыл. 22:10
+ 22:4 3 Хаан. 16:31-33
+ 22:5 4 Хаан. 8:15
+ 22:5 3 Хаан. 22:3
+ 22:8 4 Хаан. 10:11-14
+ 22:9 2 Чыл. 17:4
+ 22:10 2 Чыл. 22:2
+ 22:10 Башт. 9:5
+ 23:3 2 Хаан. 7:12-13
+ 23:4 1 Чыл. 9:25
+ 23:11 Ы. х. к. 17:18-19
+ 23:11 1 Хаан. 10:24
+ 23:13 4 Хаан. 23:3; 2 Чыл. 6:13
+ 23:15 Неем. 3:28; Иер. 31:40
+ 23:17 4 Хаан. 10:27
+ 23:18 Сан. 28:2
+ 23:18 1 Чыл. 23:6; 24:6
+ 23:19 Лев. 11—15
+ 24:6 Хост. 30:11-16
+ 24:10 Мк. 12:41; Лк. 21:1
+ 24:18 Ы. х. к. 16:21-22
+ 24:19 Иер. 25:4
+ 24:20 Сан. 24:2; 2 Чыл. 15:1
+ 24:21 Мф. 23:35; Лк. 11:51
+ 24:22 Э. д. 9:5
+ 24:24 Лев. 26:8; Иса. 30:17
+ 25:3 2 Чыл. 24:25-26
+ 25:4 Ы. х. к. 24:16
+ 25:5 Сан. 1:3
+ 25:11 2 Хаан. 8:13
+ 25:12 Ыд. ыр. 140:6
+ 25:14 2 Чыл. 28:23
+ 25:18 Башт. 9:8-15
+ 25:21 Иис. 15:10
+ 25:23 Неем. 8:16; Иер. 31:38; Зах. 14:10

+ 25:24 3 Хаан. 7:51; 4 Хаан. 12:18; 1 Чыл. 26:15

+ 25:27 Иис. 10:3
+ 26:2 Ы. х. к. 2:8; 3 Хаан. 9:26
+ 26:4 2 Чыл. 25:2
+ 26:5 2 Чыл. 24:2
+ 26:7 1 Чыл. 4:41; 2 Чыл. 20:1
+ 26:8 2 Чыл. 17:11

+ 26:9 4 Хаан. 14:13; Неем. 2:13; 3:13; 3:19-20

+ 26:18 Сан. 3:10; 16:40; 18:7
+ 26:20 Сан. 12:10
+ 26:21 Лев. 13:46
+ 26:22 Иса. 1:1; 6:1
+ 27:2 2 Чыл. 26:4
+ 27:2 2 Чыл. 26:16
+ 27:3 2 Чыл. 33:14; Неем. 3:26; 11:21
+ 28:3 Лев. 18:21; Ы. х. к. 18:10
+ 28:4 Ы. х. к. 12:2
+ 28:5 Иса. 7:1
+ 28:9 Эзра 9:6; Ажыд. 18:5
+ 28:15 4 Хаан. 6:22; У. ч. 25:21; Рим. 12:20
+ 28:15 Ы. х. к. 34:3; Башт. 1:16
+ 28:17 Ам. 1:11
+ 28:18 Ам. 1:6
+ 28:20 4 Хаан. 15:29
+ 29:7 2 Чыл. 28:24
+ 29:10 4 Хаан. 23:3; 2 Чыл. 15:12; 34:31
+ 29:11 Лев. 8:14
+ 29:12 Сан. 3:17
+ 29:13 1 Чыл. 15:8
+ 29:13 1 Чыл. 6:39
+ 29:14 1 Чыл. 16:41-42
+ 29:16 2 Хаан. 15:23
+ 29:19 2 Чыл. 28:24
+ 29:22 Лев. 8:15
+ 29:23 Лев. 4:15

+ 29:25 2 Хаан. 12:1; 1 Чыл. 21:9; 2 Чыл. 8:14

+ 29:25 1 Чыл. 25:6
+ 29:26 1 Чыл. 23:5
+ 30:2 Сан. 9:9-11
+ 30:3 2 Чыл. 29:34
+ 30:5 Башт. 20:1
+ 30:6 Иер. 4:1; Иоил 2:12
+ 30:7 Иез. 20:18
+ 30:8 Хост. 32:9; 4 Хаан. 17:14
+ 30:9 Хост. 34:6
+ 30:14 2 Чыл. 28:24
+ 30:16 Ы. х. к. 33:1
+ 30:18 Хост. 12:43-49
+ 30:21 Хост. 12:15; 13:6
+ 30:26 2 Чыл. 7:8-10
+ 30:27 Сан. 6:23-27
+ 30:27 Ы. х. к. 26:15
+ 31:1 Ы. х. к. 16:21-22
+ 31:2 1 Чыл. 23:6; 24:6
+ 31:3 Сан. 28—29
+ 31:4 Сан. 18:8-24
+ 31:5 Неем. 13:12
+ 31:6 Лев. 27:30; Ы. х. к. 14:22
+ 31:10 Мал. 3:10
+ 31:11 Неем. 10:39
+ 31:15 Иис. 21:9-19

+ 31:17 Сан. 4:3; 8:24-25; 1 Чыл. 23:24; Эзра 3:8

+ 31:20 4 Хаан. 18:3; 20:3
+ 32:5 2 Чыл. 25:23
+ 32:5 2 Хаан. 5:9
+ 32:7 Ы. х. к. 31:6
+ 32:7 4 Хаан. 6:16
+ 32:8 2 Чыл. 15:2; 20:17
+ 32:12 4 Хаан. 18:4; 2 Чыл. 31:1
+ 32:13 Дан. 3:15
+ 32:15 Иса. 10:11
+ 32:21 2 Хаан. 24:16; 1 Чыл. 21:15
+ 32:24 4 Хаан. 20:11; Иса. 38:8
+ 32:25 Ыд. ыр. 115:3
+ 32:25 2 Чыл. 26:16
+ 32:26 Иер. 26:19
+ 32:30 4 Хаан. 20:20
+ 33:3 2 Чыл. 31:1
+ 33:3 Ы. х. к. 16:21
+ 33:3 Ы. х. к. 4:19; 4 Хаан. 17:16; 23:5
+ 33:4 Ы. х. к. 12:11; 3 Хаан. 18:29
+ 33:4 Иер. 7:30; 32:34
+ 33:5 3 Хаан. 6:36; 7:12
+ 33:6 Лев. 18:21; Ы. х. к. 18:10
+ 33:6 Лев. 19:31
+ 33:8 3 Хаан. 9:3; 2 Чыл. 7:12
+ 33:11 Ы. х. к. 28:36
+ 33:13 Дан. 4:33
+ 33:14 3 Хаан. 1:33
+ 33:14 Неем. 3:3; 12:39; Соф. 1:10
+ 33:22 4 Хаан. 21:2-7; 2 Чыл. 33:3-6
+ 33:23 2 Чыл. 33:12
+ 34:2 Ы. х. к. 5:32

+ 34:3 Хост. 23:24; 34:13; Ы. х. к. 7:5; 2 Чыл. 14:3

+ 34:4 Ы. х. к. 16:21; 4 Хаан. 23:6

+ 34:5 Лев. 26:30; 3 Хаан. 13:2; 4 Хаан. 23:20

+ 34:12 1 Чыл. 23:5
+ 34:14 Хост. 24:7; Ы. х. к. 31:24-26
+ 34:20 Иер. 26:24; 39:14; 40:5
+ 34:21 Ы. х. к. 29:27
+ 34:22 Соф. 1:10
+ 34:25 Ы. х. к. 31:29
+ 34:27 Иса. 57:15
+ 34:28 Иса. 57:1-2
+ 34:30 Ы. х. к. 31:11
+ 34:31 4 Хаан. 11:14
+ 34:31 4 Хаан. 23:3; 2 Чыл. 15:12; 29:10
+ 34:33 2 Чыл. 28:3; 33:2
+ 35:1 Хост. 12:3-11; Ы. х. к. 16:2-8
+ 35:3 2 Чыл. 17:9
+ 35:4 1 Чыл. 23—26; 2 Чыл. 8:14
+ 35:7 2 Чыл. 31:3
+ 35:10 2 Чыл. 30:16; Эзра 6:18
+ 35:13 Хост. 12:8-9; Ы. х. к. 16:7
+ 35:15 1 Чыл. 25:1
+ 35:15 1 Чыл. 26:1-19
+ 35:17 Хост. 12:1-20
+ 35:20 Иер. 46:2
+ 35:22 2 Чыл. 18:29
+ 35:23 2 Чыл. 18:33
+ 35:24 4 Хаан. 9:28; 22:20
+ 36:4 Иер. 22:11-12
+ 36:6 Иер. 25:1; Дан. 1:1
+ 36:7 Дан. 1:2; 5:2
+ 36:10 Иер. 24:1-2; Иез. 17:12-13

+ 36:12 Иер. 21:3-7; 27:12-22; 32:1-5; 38:17-26

+ 36:13 Иез. 17:15
+ 36:14 Лев. 15:31; Иер. 7:30; Иез. 5:11
+ 36:15 Иер. 7:13; 25:3
+ 36:16 Иер. 5:13; Зах. 1:4
+ 36:17 Ы. х. к. 28:49-50
+ 36:21 Лев. 26:33-35; Иер. 25:11
+ 36:22 Иер. 29:10
+ 36:22 Иса. 44:28; 45:1; Дан. 6:28
+ 36:22 Эзра 5:13
+ 36:23 Иса. 41:2
+ 36:23 Иса. 44:28

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=TVN

Тайылбырлыг Словарь

Тайылбырлыг Словарь

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. И

7. К

8. Л

9. М

10. Н

11. О

12. Ө

13. П

14. Р

15. С

16. Т

17. У

18. Ү

19. Ф

20. Х

21. Ч

22. Ш

23. Ы

24. Э

Авраам – еврей чоннуң үндезилекчи өгбези, Бурганга бүзүрээриниң үлегер-чижээ. Дээрги-Чаяакчы ооң адын солуваанда, Аврам деп аттыг турган. Дээрги-Чаяакчы ооң-биле тускай чагыг-керээ чарган (Э. д. 12–25 эгелер).

Авырал (орус. благодать) – Бурганның өршээли, ээ көрүүшкүнү, энерели, бүзүрээн кижиге чорудуп бээр күжү.

Ажыдыышкын (грек. апокалипсис, орус. откровение) – Бурганның кандыг-бир кижиге Бодунуң күзел-соруун илередип көргүзери. Бурган ажыдыышкынын янзы-бүрү аргалар-биле кылып турган – чамдыкта кижиге дорту-биле чугаалап, чамдыкта Бодунуң төлээзин чорудуп, а чамдыкта дүш азы онза көстүүшкүн таварыштыр ону көргүзүп турган.

Акталаткан кижи (орус. евнух) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке оолдарны чамдыкта чазап (азы акталап) каар турган. Шак ынчаар акталаткан эр кижилер хааннарга бо-ла бараан болур, чүге дээрге оларны хаанның кадайларынга хамаарыштыр айыыл чок деп санаар турган.

Аллилуйя – Ыдыктыг ырларда Бурганны алдаржыткан кыйгы. Дорт очулдурарга, «Дээрги-Чаяакчыны мактаңар!» дээн.

Аминь – еврей дылдан дорт очулдурарга, «ылап шын» дээн, колдуунда-ла «ындыг», «ындыг-ла болзунам» дээн уткалыг сөс.

Амыр-дыш хүнү (евр. шаббат) – еврейлерде неделяның чедиги хүнү болур, бүрүнү-биле Бурганга тураскааттынган хүн (Хост. 20:8-11; Ы. х. к. 5:12-15). Ол хүнде иудейлер синагогаже баар ужурлуг. Хүннүң-не кылыр ажылды ол хүн кылыры хоруглуг.

Аптара, ыдыктыг аптара (орус. ковчег завета) – Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар израильчилер тускай аптараны кылып каан. Моисей ынаар Он айтыышкын бижээн калбак даштарны суп каан, ынчангаш аптараны «Чагыг-керээниң аптаразы» деп база адап турган. Аптараның халывының кырында ийи херувим дүрзүзүн тургускан. Ол аптараны Ужуражылга майгынының (а ооң соонда Бурганның өргээзиниң) Эң ыдыктыг өрээлинге шыгжаар турган.

Арыг, арыг эвес – ыдыктыг хоойлу ёзугаар (Левит номундан көр) кижиниң мага-бодунуң чамдык байдалдары арыг эвес деп санаттынар (чижээлээрге, кеш аарыы-биле аарыыры, херээжен кижиниң ай демдээн көөрү). Ол ышкаш чамдык дириг амытаннар арыг эвес кылдыр санаттынып турган – оларны чиири база оларның сектеринге дээри хоруглуг. Арыг эвес дириг амытанга, кижиге азы черге дегген кижи арыг эвес апаар турган. Арыг эвес кижиниң Дээрги-Чаяакчыга мөгейген ёзулалдарга киржири хоруглуг.

Асия – Бичии Азияның (амгы Турция күрүнениң кезии) барыын талазында чыдар Римге чагырткан девискээр, Азия дип-биле салчап болбас.

Ашера – Ханаан чүдүлгеде кыс бурган. Хананейлер аңаа мактал-хүндү кылдыр ыдыктыг деп санаары ыяш адагаштар азы ыяштар тургузуп турган.

Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы (орус. священник) – ыдыктыг бараан болуушкун кылыр, өскээр чугаалаарга, Бурганның ыдыктыг өргээ-майгынынга өргүл кылыр база өске-даа чүдүлге ёзулалдары күүседир хүлээлгелиг кижи. Ооң кол сорулгазы – Бурган биле кижилер аразынга эптештирикчи болуру. Дээрги-Чаяакчы Левийниң аймаан Аңаа бараан болур аймак кылдыр шилип, аңгылаан соонда, Бурганның бараалгакчылары деп атты эдилээр эргени Моисейниң акызы Аароннуң эр хиндиктиг үре-салгалынга берген. Бурганның бараалгакчыларының аразында бирги черде турар, онзагай хүлээлгелерлиг база чон мурнунга улуг хүндүткелдиг бараалгакчыны дээди бараалгакчы деп адап турган. Сөөлзүредир ол дээди иудей Чөвүлелдиң база даргазы апарган. Ол тускай хептиг болур болгаш бодун онзагай арыг, үлегерлиг ап чоруур ужурлуг. Чүгле дээди бараалгакчы Ужуражылга майгынында база Бурганның өргээзинде Эң ыдыктыг өрээлче, чылда чүгле чаңгыс катап, өндүр улуг арыглаашкын хүнүнде кирер эргелиг турган (Лев. 16 эгени көр).

Баштыңнар (орус. старейшины) – Израиль чоннуң төрел бөлүктериниң эрге-чагырга туткан төлээлери. Бурганның бараалгакчылары-биле кады иудейлерниң шажынчы амыдыралын башкарып турганнар, оларның чамдыызы дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болур. Баштыңчылар деп адаар улус-биле салчап болбас.

Белдир-ыяш (орус. крест) – херектеннерни хилинчектеп, дорамчылап, бужартадыр дээш, азып шаажылаар адагаш. Рим империязынга эң аар кемниг херек үүлгеткен херектеннерни ийи шавышкак ыяшка хере шаап шаажылаары бүгү шаажылалдарның эң-не каржы болгаш хилинчектиг хевири деп санаттынар. Хөй таварылгаларда шаажылаттырганнарны белдир-ыяшка хол-будундан кадаг-биле чыпшыр кадаар турган. Иисусту белдир-ыяшка хере шаап шаажылаан соонда, ол шаажылал чепсээ Ону дамчып кээр камгалалдың ыдыктыг демдээ болу берген.

Болбаазыраңгай (орус. совершенный) – бүрүн дески, четпес чүүл, тала чок, бүрүнү-биле эки, эң дээди байдалга база эчизинге четкен боору.

Бурган (евр. Элохим, грек. Теос, орус. Бог) – бүгү-ле бар чүвениң Дээрги-Чаяакчызы, бистиң база Чаяакчывыс, амыдыралывыстың үндезин-дөзү.

Буянныг Медээ (грек. Эвангелион) – Иисус Христостуң суртаалдааны Бурганның Чагыргазының дугайында өөрүшкүлүг медээ. Буянныг Медээни христианнар сөөлзүредир Камгалакчы Иисустуң бо делегейге өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында чугаа деп билип эгелээн. Ынчангаш Христостуң амыдыралы болгаш ажыл-херээниң дугайында тоожаан дөрт номну база Буянныг Медээлер деп адаан.

Ваал – Ханаанның чурттакчыларының мөгейип турган янзы-бүрү бурганнарының ат-дужаалы. Дорт очулдурарга, «ээ» дээн.

Веелзевул – Эрги Чагыг-керээ үезинде Израильди долгандыр чурттаан чоннарның мөгейип турган бурганнарының бирээзи (4 Хаан. 1:3 көр). Иисус Христостуң үезинде еврейлер буктарның чагырыкчызы эрликти ынчаар адап эгелээн.

Галилея хөлү – Израильдиң соңгу чүгүнде чыдар бо хөл Галилея, Геннисарет, а сөөлзүредир рим чагырыкчы Тиверийге тураскааткан Тивериада хөлү деп үш аңгы аттыг. Грек сөзүглелде ол улуг эвес хөлдү колдуунда-ла далай дээр турган. Оон Иордан хем үндүр агып чыдар. Ол хөлдүң чоок-кавызынга хөй чурттакчылыг черлер турган, оларның чурттакчы чону колдуунда балык тудуп амыдырап чораан.

Давид – Христостуң төрүттүнеринге чедир бир муң хире чыл мурнунда израиль чоннуң ийиги хааны. Бурганны алгап-мактаан дыка хөй Ыдыктыг ырларның бижикчизи. Бурган Давидке ооң салгакчылары израиль чонну кезээ мөңгеде хааннаарын аазаан, ынчаарга иудейлер боттарының манап турганы камгалакчы хаан Давидтиң ук-ызыгуурундан төрүттүнер ужурлуг деп санап, ону Давидтиң Оглу деп адаар турган.

Дайынчы терге (орус. колесница) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эң күчүлүг дайынчы чепсек-херекселдиң бирээзи кылдыр санадып турган.

Дүрзү-бурган (орус. идол) – еврей чон-биле кожа чурттап чораан чоннар шуткуп-сиилбээн, чуруп каан дүрзүлер кылып алгаш, оларын «бурганнар» деп адап, мөгейип турганнар. Дээрги-Чаяакчыга шынчы эвес иудейлер база чамдыкта ынчалдыр кылып турган.

Дээди иудей Чөвүлел (грек. синедрион) – Иисус Христостуң үезинде иудей чонну башкарып турган дээди даргалар. Дээди Чөвүлелдиң кежигүннеринге Бурганның дээди бараалгакчылары, чоннуң баштыңнары база ном-хоойлу тайылбырлакчылары хамааржып болур турган.

Дээрги-Чаяакчы (евр. Яхве, грек. Кириос, орус. Господь) – Эрги Чагыг-керээде ол ат-дужаал Яхве (Иегова) деп аттың очулгазы, Бурганның ыдыктыг ады болур. Бурган Моисейни израиль чонну Египеттен үндүре берзин дээш чорудуп тура, Бодун ол ат-биле адаан. Шак ол ыдыктыг атты душ бооп бужартадырындан сезингеш, иудейлер Христостуң төрүттүнеринге чедир үеде-ле Ыдыктыг Бижилгелерни номчуп тургаш, ол атты ыыткыр чугаалавайн, ооң орнунга «адонай» азы «дээрги» деп турганнар.

Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи (грек. ангелос) – дорт очулдурарга, «айбычы» дээн уткалыг сөс. Бурганга бараан болуп турар, дээр уктуг, угаан-сарыылдыг, онзагай амытаннар. Бурган оларны дамчыштыр бүгү чүвени башкарып, кижилерге база чоннарга дузалажып турар.

Иордан хем – Израильдиң кол хеми. Ол соңгу чүкте Галилея хөлүнден агып үнгеш, мурнуу чүкте Өлүг далайже агып кирген. Иордан он ийи израиль аймактың эрте-бурунгу черлерин ийи чарып турар – ооң барыын талазынга тос аймак, чөөн талазынга ийи аймак ээлээн черлерлиг турган, а Манассияның аймаа – хемниң ол-бо чарыынга чер ээлеп чурттап турган.

Кижи амытан Оглу (орус. Сын Человеческий) – Иисустуң Бодунга хамаарыштыр ажыглап келген бо ады Ону ёзулуг кижи кылдыр көргүспүшаан, Бурганның медээчилериниң чугаалап келгени Камгалакчы база ол-дур дээрзин онзалап демдеглеп турар. Эрги Чагыг-керээде Даниил медээчи «кижи амытан оглу ышкаш бир-ле Кижи» бүгү өртемчейниң чагырыкчызы болурун чугаалаан.

Кул-кадай (орус. наложница) – Эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эр кижи элээн каш херээженни бодунга кадай кылдыр ап, а ол ышкаш бодунуң кул херээженнерин кадай кылдыр ап болур турган. Ынчалза-даа кул-кадайлары ээзиниң хостуг төрүттүнген кадайлары ышкаш эргелерлиг болбас ужурлуг. Бир эвес ээниң хостуг кадайының ажы-төлү чок болза, ол ашаанга бодунуң чалчазын кул-кадай кылдыр берип болур турган. Ындыг таварылгада чалчадан төрүттүнген ажы-төл ээ херээженниң ажы-төлү ышкаш бооп, хоойлу-дүрүм ёзугаар салгакчылар болур.

Кыртыжап демдектээри (орус. обрезание) – эр хиндиктиг улустуң Бурганга тураскааттынганын херечилээр иудей ёзулал. Төрүттүнгенинден бээр сески хүнүнде оолдарның дотааның кыдыкы кежин демдектеп, кыртыжай кезер. Бо ёзулал Авраам биле Бурганның аразында керээниң демдээ бооп, ол үеден бээр Авраамның үре-салгалының аразында нептерээн.

Левиттер – Левийниң үре-салгалы. Левий болза Иаковтуң он ийи оглунуң бирээзи база израиль чоннуң өндүр улуг өгбелериниң бирээзи болур. Левиттер үш төрел бөлүкке: Гирсоннуң, Кохаттың болгаш Мерариниң салгакчыларынга чарлыр. Бурган левит Аароннуң үре-салгалын Бодунуң бараалгакчылары кылдыр, а өске левиттерни ыдыктыг өргээ-майгынга ажылдап, бараалгакчыларга дузалаар кылдыр шилип алган.

Медээчи, Бурганның медээчизи (орус. пророк) – Бурганның күзел-соруун чонга медеглээр ужурлуг, Ооң тускай кыйгырткан кижизи. Бурган Бодунуң сөзүн медээчилерни дамчыштыр улуска чугаалап турган. Чамдык медээчилерниң сөстери номнар кылдыр бижиттинген болгаш Эрги Чагыг-керээниң элээн улуг кезиин тургузуп турар.

Моав – Израильдиң мурнуу-чөөн чүгүнге чурттап чораан, дүрзү-бурганнарга мөгеер моав чон Лот биле ооң улуг уруунуң хан холужуушкуннуг харылзаазындан тывылган (Э. д. 19:30-38). Израиль чоннуң Ханаанче чоокшулап келгениниң эгезинде-ле, моавтар биле израильчилерниң аразынга өжээннешкек чорук тургустунган. Ол өжээннежиишкин ужун израиль чонга моавтарны бодунуң ниитилелинче хүлээп аарын хоруп каан (Ы. х. к. 23:3). Руфь дугайында номда ол дүрүмнү чымчатканы илдең тускай таварылга бар.

Моисей – израиль чоннуң Египетке төрүттүнген өндүр улуг медээчизи, баштыңчызы болгаш хоойлу-дүрүм тургузукчузу. Моисей Бурганның айтыышкыны-биле еврей чонну Египетке туттуруушкундан үндүрген. Иудей чаңчыл ёзугаар «Беш ном» азы «Моисейниң хоойлузу» ооң бижээн номнары болур.

Мөргүл, мөргүүрү (орус. молитва) – ол дээрге кижиниң Бурган-биле чугаазы азы харылзажылгазы-дыр. Мөргүп тура, кижи Бурганны алдаржыдар, Аңаа өөрүп четтирер, бодунуң бачыттарын миннир, Оон дуза дилээр болгаш оон-даа өске.

Негев – Палестинаның мурнуу чүгүнде (Иуданың аймааның черинде) ээн кургаг ховунуң ады.

Ном-хоойлу тайылбырлакчызы (орус. книжник, законник) – бодун Бурганның хоойлузун (Ыдыктыг Бижилгелерни) шинчилээринге, тайылбырлаарынга база чара бижииринге бараан болдурган эртемден еврейлерни ынча дээр турган. Ном-хоойлу тайылбырлакчызы Эзра Вавилонга туттуруушкундан ээп келген соонда, иудейлерге Дээрги-Чаяакчыга шын мөгейигже эглиринге дузалаан кижилерниң бирээзи турган. Ном-хоойлу тайылбырлакчыларының элээн хөйү дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болуп, чоннуң эң чугула херектерин шиитпирлеп турган.

Он-хоорай (грек. Декаполис, орус. Десятиградие) – Иисус Христостуң үезинде Галилея хөлүнүң чөөн талазында турар эң чугула он хоорайның эвилели база ол кезек девискээрниң ады. Он-хоорайның чурттакчыларының хөй кезии дүрзү-бурганнарга чүдүүр улус турган.

Өргүл – еврейлер Бурганга колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү эккеп өргүп турган. Өргүлдүң кол хевирлери Левит деп номда тодараттынып бижиттинген:

– бүрүн өрттедир өргүл – ооң кандыг-даа кезиин чип болбас турган, а өске өргүлдерни кезии-биле азы бүрүнү-биле эккеп салган кижи азы Бурганның бараалгакчызы чиир турган;

– далган-тараа өргүлү – ону янзы-бүрү быжырган хевирлерлиг кылдыр база оливка үзү-биле холаан кылдыр эккеп болур турган;

– эп-найырал өргүлү – ону Бурганның ачы-буяны дээш, Аңаа өөрүп четтириишкин илередири-биле эккеп турган;

– бачыт дээш өргүл – чоннуң аңгы-аңгы бөлүктеринден улуска боттарының бачыттары дээш өргүлдү бай-шыдалын барымдаалап, дөмей эвес хемчээлдиг кылдыр эккээрин чөпшээрээн турган;

– кем-буруу дээш өргүл – ооң-биле Бурганга азы өске-бир кижиге бодунуң кем-буруузу-биле чедирген когаралының орнун тургузары чугула турган.

Өргүлдүң өске хевирлери база турган, чижээлээрге, хүннээшкин өргүлү, сактыышкын өргүлү болгаш о.ө.

Өргүл салыр бедигээш (орус. жертвенник) – даштан кылган онзагай тудуг аймаа, аңаа еврейлер Бурганга өргүлдү (колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү) өрттедип турган. Соломон хаанның үезинден эгелээш, Бурганга өргүл салыр дың чаңгыс чер Ооң Иерусалимде өргээзинге турган.

Өргээ, Бурганның өргээзи (орус. храм) – Бурганга бараан болуушкуннуң ыдыктыг оран-савазы. Соломон хаан Бурганның өргээзин Иерусалимге тудуп тургускан соонда, ол оран-сава Ужуражылга майгынының орнун ээлей бергеш, Израильде Бурганга бараан болуп, мөгеер болгаш өргүл кылыр чаңгыс-ла төп чер апарган. Аңаа Бурганның бараалгакчылары чүдүлге ёзулалдарын күүседип база Бурганга өргүлдү кылып турган. Соломоннуң туттуруп кааны Бурганның өргээзин бистиң эрага чедир 586 чылда вавилон аг-шериг үрегдеп каан. Бурганның ийиги өргээзин бистиң эрага чедир VI чүс чылдың төнчүзүнде туттуруушкундан хосталгаш, ээп чанып келген еврейлер туткан, оларны Давид хаанның Зоровавел дээр салгакчызы удуртуп, Аггей болгаш Захария медээчилер деткип турган. А хөй чылдар эрткенде, Ирод хаан Бурганның өргээзиниң девискээрин эде тургузуп база алгыдып каан. Ол өргээни бистиң эраның 70 чылында рим аг-шериг шуут үреп-бузуп каан.

Өске чоннар улузу (орус. язычники) – иудейлерниң билиишкини-биле Бурганның шилип алган чонунга хамаарышпас, олардан аңгы шажын-чүдүлгелиг улусту ынча дээр. Иудейлер оларны арыг эвес кылдыр санап, аралажып харылзашпазын кызып турган.

Понтий Пилат – Иудеяның Римден томуйлаан тус чер чагырыкчызы, ону б.э. 26 чылында император Тиверий олурткан. Ол Иудеяда рим аг-шеригни башкарып, Бурганның дээди бараалгакчыларын томуйлап база чугула шииткел айтырыгларын шиитпирлеп турган. Еврей төөгүчүлерниң херечилеп турары-биле, Пилат каржы-дошкун, туразы улуг кижи чораан, ол еврейлер болгаш самарийжилерге хөй хораны чедирген.

Прозелит – дүрзү-бурганнарга чүдүп чорааш, ооң соонда иудей чүдүлгени бүрүнү-биле хүлээп алгаш, кыртыжап демдектеттирип алган кижи.

Рефа улус – Ханаанга израильчилер кээр бетинде чурттап чораан кайгамчык улуг-шыырак мага-боттуг аймак-чон.

Саддукейлер – Иисус Христостуң үезинде иудейлерниң фарисейлерге удурланышкак шажынчы болгаш политиктиг бөлүү. Олар өлгеннерниң катап дирлиринге бүзүревес база Ыдыктыг Бижилге кылдыр чүгле Моисейниң Беш номун хүлээп көөр. Дыка хөй саддукейлер Бурганның бараалгакчылары турган болгаш, оларның ызыгууртан, бай-шыырак кижилер аразынга салдары улуг турган.

Самария чурттуглар азы самарийжилер – Палестинаның ортаа кезиинде, Иудеяның соңгу талазында, а Галилеяның мурнуу талазында чыдар черниң чурттакчылары. Самария чурттуглар чоорту дүрзү-бурганнарга чүдүүрүнден ойталап, Бурганга бүзүрей бергеш, Моисейниң хоойлузун сагып келгеннер (4 Хаан. 17 эгени көр). Самарияда чурттаан, еврей ук-ызыгуурлуг-даа болза, өске сөөк-язылар-биле холужа берген чон-биле иудейлер көрүшпес, өжээннежир чораан.

Синагога – иудейлерниң Бурганга мөгеери-биле база ыдыктыг хоойлуну өөренири-биле чыглыр чери.

Синай даг – Египеттен чөөн чүкте Синай чартык ортулукта турар даг. Ол дагга Дээрги-Чаяакчы Моисейге көстүп келгеш, израиль чонга Бодунуң хоойлузун берген. Ол дагны Хорив деп база адаар турган.

Сион – Иерусалим хоорайда Бурганның өргээзи турган дагның ады. Бурган шак ол черни иудейлер Аңаа мөгейзин дээш шилип алган. Иерусалим хоорайны Библияда чамдыкта «Сион-кыс» деп ойзу адап турар.

Соломон – Давид хаанның салгакчызы, бистиң эрага чедир Х чүс чыл үезинде хааннап чораан. Ол болза Бурганның аңаа хайырлааны өндүр улуг мерген угаан биле байлакшылы дээш, Чоокку Чөөн чүкке алдаржаан кижи турган.

Сугга суктурары (грек. баптисмос, орус. крещение) – бо ёзулалды эртип турар кижини сугже хензиг өйде шымындыр сугар. Сугга суктуруп, ыдыктаар ёзулалды эрткен кижиниң үндезини-биле чаартынып, чаа амыдыралче катап төрүттүнериниң база бачыттан ойталааш, Бурганче эглип кээриниң символ-демдээ. Сөөлзүредир Иисус Христостуң өлүмүнге база катап дирилгенинге бүзүрелдиң символу апарган.

Сүлде, Ыдыктыг Сүлде (орус. Дух Святой) – Бурганның Сүлдези; Иисустуң дилээнин ёзугаар Бурган Ададан бадып кээп турар, алыс шынны көргүзер Сүлде; Аргалакчы болгаш Болчукчувус.

Тамы (орус. ад, преисподняя) – бурунгу иудей чүдүлге ёзугаар бүгү өлген кижилерниң турар чери; өлүглер ораны; алдыы оран. Иисус Христостуң үезинде иудейлер тамыны чүгле бачыттыг кижилерниң кеземче эртер чери кылдыр санаар турган.

Угаадыглыг чугаа (орус. притча) – долгандыр турар амыдыралга ийикпе, азы төөгүге үндезилей алдынган, мөзү-шынар азы угаан-сарыыл талазы-биле кандыг-бир өөредиг, угаадыг сиңген чугааны азы үлегер домакты ынча дээр. Угаадыглыг чугаалар кандыг-бир чүүлдү болганчок-ла ойзу чугаалап турар.

Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын (орус. скиния) – израиль чон Египеттен үнүп келген соонда, Дээрги-Чаяакчы Моисейге онзагай майгынны тигерин дужааган. Ол майгынга Бурган Моисей-биле база Бодунуң бараалгакчылары – бүгү израиль чонну Ооң-биле эптештирер төлээлекчилер-биле ужуражып турган. Майгын боду Ыдыктыг болгаш Эң ыдыктыг деп ийи өрээлдиг болур. Ыдыктыг өрээлде Бурганга хүннүң-не мөгееринге ажыглаар херекселдер турар. Ынаар чүгле бараалгакчылар кирип болур эргелиг. Эң ыдыктыг өрээлде ыдыктыг аптара турар. Ынаар чүгле Бурганның дээди бараалгакчызы чылда чаңгыс катап, бүгү чонну бачыттан арыглаар ёзулалды кылыр дээш, кирип болур. Майгынны долгандыр херим турган, ооң иштинче левиттер база кирип болур. Соломон хаанның үезинде Иерусалимде даштан туткан турум өргээ Ужуражылга майгынын солаан.

Үе – Библияның үелеринде хүндүскү үени он ийи шакка чарып турган. Ол шактарны хүн үнгенинден эгелеп санаар (амгы үе санаашкынын ёзугаар эртенгиниң алды хире шактан). Ынчангаш эртенгиниң 9 шак дээрге хүн үнгенден бээр үшкү шак, 12 шак – алдыгы шак, а дүштекиниң 15 шак – тоску шак болур. Ындыг-даа болза, иудейлер хонуктуң эгезин хүн ашканындан (азы хүн үнериниң бетинде кежээден) эгелеп санап турган. А римчилер хонук дүн ортузунда эгелээр деп санап турган.

Фарисейлер – Иудеяга Иисус Христостуң үезинде турган чугула салдарлыг шажынчы бөлүктүң кежигүннери. Фарисейлер боттарын ыдыктыг хоойлуну база иудей ёзу-чаңчылдарны шыңгыы сагып чоруур бис деп чарлап чорааннар. Оларның хөй кезии бай-шыдалдыг улус турган.

Хаарган далганнар байырлалы (орус. праздник опресноков) – Хосталыышкын байырлалының соонда дораан эгелээр, чеди хонук дургузунда уламчылаар байырлал. Далганын хөөдүп четтикпээн еврей чоннуң дүвү-далаш-биле Египеттен дескениниң сактыышкыны кылдыр (Хост. 12 эгени көр) ол чеди хонук дургузунда ажыткы-биле хөөтпейн хаарган далганнар чиир турган.

Ханаан – Чер ортузу далайның чөөн эрииниң чоогунда чер. Ооң девискээринче амгы үедеги Израиль болгаш чамдык кожа күрүнелер кирип турган. Ханаанның чурттакчыларын хананейлер дээр. Эге дөс деп ном ёзугаар, хананейлер Нойнуң уйнуу Хаамдан укталган.

Херувим – чалгынныг, күштүг, дээр уктуг амытан; Бурганның бараан болукчузу. Херувим дүрзүлери ыдыктыг аптараның кырынга-даа, Соломоннуң тутканы өргээ иштинге-даа турган.

Хоойлу, ыдыктыг хоойлу (евр. Тора, орус. закон) – Моисейниң хоойлузун, өскээр чугаалаарга, Синай дагга Моисейге Бурганның бергени, Аңаа бараан болур талазы-биле чурумчуткан хоойлу-дүрүмнер база мөзү-шынарга хамааржыр дүрүм-сагылгалар, хамааты эргелер чыындызын ынча дээр.

Хорив – Синай дагның өске ады.

Хосталыышкын байырлалы (евр. песах, грек. пасха) – израильчилерниң өгбелериниң туттуругга турганы Египеттен адырлып үнгенин демдеглээн байырлал. Ол байырлал кээрге, иудейлер Бурганның айтыышкынын күүседип, анай азы хураган дөгергеш, ооң ханы-биле хаалгазын демдектээш, кежээки чемин чиир турганнар.

Христос (орус. помазанник, Мессия) – еврей база грек дылдан дорт очулдурарга, «Чагдырган» дээн ат. Бурунгу Израильге хаанны дүжүлгеге олуртурда, ыдыктаан оливка үзү-биле бажын чаар ёзулал турган. Иисусту Бурган дүжүлгеге «чаап олурткан», ынчангаш Ол Израильдиң манааны, Ооң кээрин медээчилерниң баш удур чугаалааны Мессия азы Христос болур.

Чагыг-керээ (орус. Завет) – Бурган биле кижилерниң аразында, хаан биле ооң албатыларының аразында керээ дег, ийи таланы хүлээндирип турар дугуржулга. Библияда элээн каш ындыг керээни тодарадып бижип турар, чижээлээрге, Ной азы Авраам дугайында чугааларда. Библияның бирги кезээн христианнар Бурганның израиль чон-биле Моисейни дамчыштыр чарган керээзи дээш «Эрги Чагыг-керээ» деп адап турар. А ийиги кезээн «Чаа Чагыг-керээ» деп адаар, чүге дээрге Иисус Христостуң өлүмү болгаш катап дирлиишкини бүгү улуска Бурган-биле чаа, Моисейниң хоойлузунга үндезилевээн керээ чарар арганы берип турар.

Чууза – хааннар болгаш өске-даа дээди дүжүметтер олуруп чоруур онзагай ыяш терге. Дайынчы тергеге дөмей-даа болза, дайын үезинде ажыглавас турган.

Шефела – Палестинада Иуданың аймаанга хамааржыр девискээр. Ол девискээр Чер ортузу далайның чоогунда оргулааш биле Иуданың дагларының аразынга турган. Шефела көдээ ажыл-агый чорударынга таарымчалыг чавыс тейлери-биле тодараттынар.

Шээрленири азы шээрлениишкин (орус. пост) – мөргүлдүң дээштиин күштелдирер дээш база аажок күштүг качыгдалды Бурганга көргүзер дээш, элээн үе дургузунда аъш-чем чиирин шеглээри.

Ыдыктыг ыр (грек. псалмос) – Бурганны алдаржыткан ырылар. Оларның иштики утказы алгыш-йөрээл база мөргүл хевирлиг болур. Ыдыктыг ырларның номунче 150 ыр кирген, оларның дыка хөйүн Давид хаан чогааткан бооп турар. Чаа Чагыг-керээниң чогаадыкчылары хөй-ле Ыдыктыг ырларны Христостуң бо делегейже чедип кээриниң дугайында өттүр билген медеглелдер кылдыр санап турганнар.

Элчин (грек. апостолос) – Бурганның мурнундан бүрүн эргелиг төлээ. Иисус Христоска бараан болуру-биле кыйгырткан кижи. Иисус Бодунуң эң баштайгы өөреникчилериниң аразындан он ийи кижиге ол атты берген. Сөөлзүредир өске-даа элчиннер тыптып келген, чижээлээрге, Матфий болгаш Павел.

Эрлик (евр. сатан, грек. диаболос, орус. дьявол) – «буруудадыкчы» азы «удурланыкчы» дээн уткалыг сөс. Бурганның удурланыкчызын, кижилерниң күткүкчүзүн, каржы буктарның эң кол баштыңчызын ынча деп адаар. Ооң чамдык өске аттары – веелзевул, бузуттуг.

Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Бо таблицаның медээлери амгы үедеги археологияның тывыштарын илередип турар. Ындыг-даа болза, эрте-бурунгу делегейге деңзиниң, узунунуң болгаш ишкириниң эге хемчеглери бүрүнү-биле чаңгыс аай турбаанын база тус черде хүлээп көрдүнгенинден болганчок-ла хамааржыр турганын бодап көөр херек. Ынчангаш шак бо амгы үениң дең үнелиг хемчеглерин чүгле чижеглээн кылдыр көрзе чогуур. Сөзүглелде ол эрте-бурунгу эге хемчеглерни бичежек куруг төгерик-биле демдеглээн (чижээ, °эфа).

ДЕҢЗИ

1. гера   550 мг
2. бека (= 10 гера)   5,5 г
3. шекел (= 2 бека)   11 г
4. мина (= 50 шекел)   550 г
5. талант (= 60 мина)   33 кг

УЗУНУ

1. карыш (= 11-12 илиг)   0,22 м
2. кыры (= 2 карыш)   0,45 м
3. стадий   185 м

КУРГАГ ТӨКТҮҮЧЕЛ ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

1. гомор (= 1/10 эфа)   2,2 л
2. са (= 1/3 эфа)   7,3 л
3. эфа (= 3 са, 10 гомор)   22 л
4. хомер / кор (= 10 эфа)   220 л

СУУК ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

1. лог   0,3 л
2. гин (= 12 лог)   3,5 л
3. бат (= 6 гин)   22 л
4. хомер / кор (= 10 бат)   220 л

Карталар

Карталар

1. Эрте-бурунгу Чөөн Чүк

2. Египет Болгаш Синай

3. Израиль Аймактарның Ээлел Черлери

4. Саул, Давид Болгаш Соломонга Чагырткан Черлер

5. Израиль Болгаш Иудея Күрүнелер

6. Иисус Христостуң Үезинде Рим Империя

7. Эрте-бурунгу Палестинаның Чер Кырының Тургузуу

8. Иисус Христостуң Үезинде Палестина

9. Иисус Христостуң Үезинде Иерусалим

10. Иисус Христостуң Үезинде Иерусалимде Бурганның Өргээзи

11. Павел Элчинниң Бирги Аян-чоруу

12. Павел Злчинниң Ийиги Аян-чоруу

13. Павел Элчинниң Үшкү Аян-чоруу

14. Павел Элчинниң Дөрткү Аян-чоруу

ЭРТЕ-БУРУНГУ ЧӨӨН ЧҮК

ЕГИПЕТ БОЛГАШ СИНАЙ

ИЗРАИЛЬ АЙМАКТАРНЫҢ ЭЭЛЕЛ ЧЕРЛЕРИ

САУЛ, ДАВИД БОЛГАШ СОЛОМОНГА ЧАГЫРТКАН ЧЕРЛЕР

ИЗРАИЛЬ БОЛГАШ ИУДЕЯ КҮРҮНЕЛЕР

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ РИМ ИМПЕРИЯ

ЭРТЕ-БУРУНГУ ПАЛЕСТИНАНЫҢ ЧЕР КЫРЫНЫҢ ТУРГУЗУУ

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ПАЛЕСТИНА

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМ

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМДЕ БУРГАННЫҢ ӨРГЭЭЗИ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ БИРГИ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЗЛЧИННИҢ ИЙИГИ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ҮШКҮ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ДӨРТКҮ АЯН-ЧОРУУ

Table of Contents

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия

2 Чылдар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36

Тайылбырлыг Словарь

- Авраам
- Авырал
- Ажыдыышкын
- Акталаткан кижи
- Аллилуйя
- Аминь
- Амыр-дыш хүнү
- Аптара, ыдыктыг аптара
- Арыг, арыг эвес
- Асия
- Ашера
- Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы
- Баштыңнар
- Белдир-ыяш
- Болбаазыраңгай
- Бурган
- Буянныг Медээ
- Ваал
- Веелзевул
- Галилея хөлү
- Давид
- Дайынчы терге
- Дүрзү-бурган
- Дээди иудей Чөвүлел
- Дээрги-Чаяакчы
- Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи
- Иордан хем
- Кижи амытан Оглу
- Кул-кадай
- Кыртыжап демдектээри
- Левиттер
- Медээчи, Бурганның медээчизи
- Моав
- Моисей
- Мөргүл, мөргүүрү
- Негев
- Ном-хоойлу тайылбырлакчызы
- Он-хоорай
- Өргүл
- Өргүл салыр бедигээш
- Өргээ, Бурганның өргээзи
- Өске чоннар улузу
- Понтий Пилат
- Прозелит
- Рефа улус
- Саддукейлер
- Самария чурттуглар азы самарийжилер
- Синагога
- Синай даг
- Сион
- Соломон
- Сугга суктурары
- Сүлде, Ыдыктыг Сүлде
- Тамы
- Угаадыглыг чугаа
- Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын
- Үе
- Фарисейлер
- Хаарган далганнар байырлалы
- Ханаан
- Херувим
- Хоойлу, ыдыктыг хоойлу
- Хорив
- Хосталыышкын байырлалы
- Христос
- Чагыг-керээ
- Чууза
- Шефела
- Шээрленири азы шээрлениишкин
- Ыдыктыг ыр
- Элчин
- Эрлик

Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Карталар

- ЭРТЕ-БУРУНГУ ЧӨӨН ЧҮК
- ЕГИПЕТ БОЛГАШ СИНАЙ
- ИЗРАИЛЬ АЙМАКТАРНЫҢ ЭЭЛЕЛ ЧЕРЛЕРИ

- САУЛ, ДАВИД БОЛГАШ СОЛОМОНГА ЧАГЫРТКАН ЧЕРЛЕР

- ИЗРАИЛЬ БОЛГАШ ИУДЕЯ КҮРҮНЕЛЕР

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ РИМ ИМПЕРИЯ

- ЭРТЕ-БУРУНГУ ПАЛЕСТИНАНЫҢ ЧЕР КЫРЫНЫҢ ТУРГУЗУУ

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ПАЛЕСТИНА

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМ

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМДЕ БУРГАННЫҢ ӨРГЭЭЗИ

- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ БИРГИ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЗЛЧИННИҢ ИЙИГИ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ҮШКҮ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ДӨРТКҮ АЯН-ЧОРУУ